X
تبلیغات
مقالات کشاورزی اندیشه سبز پارسی - « آگروفورستري و امكان بكارگيري در ايران 2 » “Agroforestry & Iran 2 “

آگروفورستري :

--- آگروفورستري سيستم و روش مديريت پايدار زمين است كه باعث افزايش كلي عملكرد در يك واحد زمين مي گردد.  آن سيستم متنوّع و پيچيده اي شامل : گياهان زراعي ، درختان و دام هايي است كه بطور همزمان و يا تناوبي از يك واحد زمين بهره مي گيرند .

آگروفورستري همچنين شامل كاربرد روش هاي مديريتي سازگار با روش هاي كشاورزي جوامع محلي هر منطقه مي باشد . علم و عمل آگروفورستري سعي بر تكامل روش هاي بهره برداري از اراضي و همچنين ايجاد حداكثر ارتباط مثبت و ممكن بين درختان و محصولات زراعي دارد .

 

خصوصيات آگروفورستري عبارتند از :

@1) سيستم هاي آگروفورستري بطور طبيعي داراي بيش از دو گونه گياهي هستند كه حداقل يكي از آنها گياهي چندساله و چوبي مي باشد .

@2) اين سيستم هميشه داراي بازدهي بيشتر از دو گياه و يا حالت به تنهايي است .

@3) دوره توليد در اين گونه سيستم ها به دليل وجود گونه هاي چندساله هميشه بيشتر از يكسال است .

@4) حتي ساده ترين سيستم هاي آگروفورستري داراي پيچيدگي و ثبات بيشتري از لحاظ اكولوژيكي و اقتصادي نسبت به سيستم هاي تك كشتي (مونوكالچر) هستند .

@5) فراهم كردن امكان رويش گياهان دائمي بصورت مخلوط و يا در تناوب با محصولات زراعي در يك واحد زمين .

 

تأثيرات مثبت آگروفورستري بر اكوسيستم ها عبارتند از :

$1) افزايش و بهبود عملكرد توليدات غذايي

$2) توليد الوار و ديگر مواد خام براي امرار معاش روستائيان ، استفاده هاي صنعتي و امكان صادرات

$3) حفظ و بهبود توليد بالقوه از يك مكان و محيط معين و افزايش ظرفيت محيطي براي انسان

$4) تأمين و ايجاد ثبات درحاليكه بهره برداري و استفاده مناسب از زمين را شدت و بهبود مي بخشد .

$5) بهبود شرايط اقتصادي-اجتماعي در مناطق روستايي از طريق ايجاد اشتغال و درآمد و كاهش ريسك كشاورزي

$6) بهبود سيستم هاي بهره برداري از زمين كه باعث استفاده بهينه از تكنولوژي مدرن و تجربيات محلّي و مرسوم مي گردد .

$7) گونه هاي خشبي عمدتاً بر خصوصيات شيميايي خاك اثر مي گذارند مثلاً گونه "Gmelina arborea" باعث تجمع و ذخيره كلسيم در خاك مي گردد .

$8) توليد بيوماس گياهي جديد باعث افزايش كربن و ديگر مواد آلي در خاك و انتقال آنها به لايه هاي مختلف خاك مي شود .

$9) بعضي از گونه ها نظير اقاقيا (Rudbeckia spp) از تيره "Fabaceae" باعث تثبيت ازت در خاك نيز مي شوند .

$10) با ايجاد حصار طبيعي مانع فرسايش بادي و آبي مي گردند و رواناب را كنترل مي نمايند .

$11) بازيافت ، رهاسازي و چرخش سريع عناصر غذايي مورد نياز گياهان بخصوص از لايه هاي عمقي به سطح خاك .

$12) تنظيم زماني رهاسازي بعضي از مواد غذايي توسط گياهان جنگلي مانع چرخش سريع موادي مي گردد ، كه قابل شسته شدن هستند .

$13) باعث بهبود خواص فيزيكي و بيولوژيك خاك ها مي شوند و نيز گونه هاي جانوري منطقه را حفظ مي كنند .

$14) عمق خاك زراعي افزايش مي يابد .

$15) غالباً باعث تعديل خصوصيات شيميايي چون : اسيدي ، قليايي ، شور و شور- قليايي خاك ها مي شوند .

$16) كاهش فشار توليد به مناطق جنگلي صنعتي

$17) ايجاد تعادل در تغييرات آب و هوايي مثل رطوبت ، بارندگي \ دما و ...

$18) كاهش آتشسوزي در جنگل با شخم بين درختان و هرس كردن آنها

$19) ايجاد تعادل اقتصادي در شرايط پُر نوسان بازار و يا بواسطه ديگر محدوديت هاي جوّي ، اقتصادي و ...

$20) نابودي جنگل ها در جنوب غربي استراليا با بارندگي 900-600 ميليمتر باعث افزايش نمك در خاك هاي آن نواحي شده است .

$21) مزيّت آگروفورستري به جنگلكاري صنعتي دائمي اين است كه در سيستم جنگلكاري يك بُعدي صرفاً به منظور ايجاد جنگل صنعتي ، زمان بهره وري بسيار طولاني و در حدود 80-30 سال مي باشد لذا بايستي سرمايه گذاري طويل المدت انجام پذيرد درصورتيكه اين مشكل در سيستم آگروفورستري با توليد علوفه و درآمد سالانه بر طرف خواهد شد .  

$22) دكتر "رولف" آلماني معتقد است كه :

"هر جا جنگل مي ميرد ، انسان هم بيمار مي شود . نابودي درختان ، مرگ پرندگان و مشاهده اجساد ماهي هاي مُرده بر روي سطح آب ها نبايستي فقط توجّه ما را اينگونه جلب نمايند بلكه آنها بايد بعنوان نوعي اعلام خطر جدّي تلقّي شوند زيرا نابودي گياهان و حيوانات بهترين معرّف و نشانگر اين واقعيت هستند كه حيات انسان هم بوسيله عوامل زيانبخش محيطي مورد تهديد واقع شده اند . محققان در اين رابطه به پديده هايي برخورده اند چنانكه دريافته اند كه در بعضي از مناطق ميان تخريب جنگل ها و شيوع بيماري هاي ريوي خصوصاً سُرفه هاي مداوم ارتباط نزديكي وجود دارد ."   

 

تأثيرات منفي آگروفورستري بر اكوسيستم ها عبارتند از:

&1) در جنگلكاري هاي مصنوعي با قطع درختان و برداشت كامل آنها باعث خروج مواد غذايي از خاك مي شويم .

$2) در اين روش باعث انهدام گياهاني مي شويم ، كه قدرت رقابتي كمتري دارند .

$3) بعضي گونه ها داراي خواص نامطلوب شيميايي و بيولوژيك در منطقه مثل اسيدي كردن خاك ها و يا آليلوپاتيك كردن آن ها را دارند .

$4) آنها گاهي ميزبان هاي اصلي و يا ثانويه آفات و بيماري ها مي باشند .

$5) با سايه اندازي خود بر رشد گياهان زير اشكوب تأثيرات منفي برجا مي گذارند .

$6) زمان كاشت تا بهره وري نسبتاً طولاني است .

$7) زمين هاي زير كشت محصولات زراعي با ايجاد سيستم هاي آگروفورستري محدود مي گردند .

 

سابقه بكارگيري از سيستم هاي آگروفورستري در جهان:

--- عليرغم اينكه "آگروفورستري" (Agroforestry) واژه جديدي است وليكن از زمانيكه تراكم جمعيّت باعث سوق انسان ها براي استفاده بيشتر از جنگل ها شد آنگاه بكارگيري اين روش نيز آغاز گرديد . برخي از نمونه هاي بكارگيري سيستم هاي آگروفورستري در جهان عبارتند از :

 

#1) در منطقه "Hanunoo" كشور فيليپين بعد از پاك كردن جنگل تعدادي از درختان را تعمداً بر روي مزارع برنجي كه در آن احداث مي كردند ، تا پايان فصل رشد برنج باقي مي گذاردند تا با جلوگيري از نفوذ زياد نور خورشيد به كانوپي برنج مانع تبخير و تعرق شديد گردند .

 

#2) فرقه خاصي بنام "منونيت" در اوايل قرن نوزدهم (1858-1840) در "پروس شرقي" (آلمان شرقي سابق) وجود داشت كه از خدمت سربازي و جنگ تنفّر داشتند و زماني كه پس از شروع جنگ ها به روسيه پناهنده شدند ، قرار شد بجاي خدمت سربازي بطور سالانه 87 هكتار جنگل احداث كنند و از آنها مراقبت بعمل آورند امّا دولت روسيه پس از پايان جنگ هاي كريمه به قول خود پايبند نماند و تمامي افراد اين فرقه را براي خدمت سربازي احضار مي كرد وليكن آنها نيز بعدها اكثراً گريختند و به آمريكا مهاجرت نمودند .

 

#3) كشور برمه در روش جديد "آگروفورستري" در سال 1856 ميلادي اقدام به كاشت درخت ساج (Tectona grandis) توأم با محصولات زراعي نمود و سپس در هندوستان و اندونزي نيز مشابه چنين اعمالي رايج گرديد .

 

#4) "شوراي بين المللي تحقيقات آگروفورستري" يا "ICRAF" (International Council for Research in Agroforestry) در سال 1978 ميلادي بوجود آمد كه امروزه در اكثر نقاط آسيا و اقيانوسيه شعبه دارد و تجارب كوچك امّا در حال رشدي را در اين ارتباط جريان كسب كرده است .  

 

#5) در نپال بيش از نيمي از خوراك دام ها از درختان و مناطق جنگلي حاصل مي شوند و كود حاصله از دام ها نيز مستقيماً به اراضي جنگلي اضافه مي گردد .

 

#6) كاشت گونه گياهي "كهور" يا "جغجغه" (Prosopis sp) در مزارع توأم با ذرت علوفه اي و ارزن مرواريدي (Pearl millet) در مناطق خشك و نيمه خشك پاكستان رايج است .

 

#7) كاشت نامنظم درختان سايه دار خانواده نخود يا "فاباسه" (Fabaceae) در مزارع قهوه و چاي سريلانكا (سيلان) انجام مي گيرند .

 

#8) ايجاد كمربند سبز در سطح 643 هكتار براي حفاظت خاك هاي 7/10 ميليون هكتار و كاشت مخلوط درختان در سطح بيش از 2 ميليون هكتار از اراضي زراعي بويژه با كاشت درخت "جوالدوزك" (پائولونيا) در كشور چين بعمل آمده است.

 

#9) اصلاح اراضي نامناسب و مخروبه در هندوستان و اجراي روش هاي جديد آگروفورستري در شمال شرقي تايلند .

 

#10) در جنوب شرقي آسيا مواردي چون :

1-10- تلفيق كاشت "برنج ديم" (Dry rice) و ذرت توأم با كاشت درختان "جوالدوز"

2-10- كاشت گونه هاي دارويي در زير اشكوب درختان ساج

3-10- توسعه كاشت درختان در اطراف جاده ها و مزارع

 

#11) در تايلند : دولت براي هر خانواده روستايي جنگل نشين 5/2 هكتار زمين را براي احداث منزل و كاشت محصولات كشاورزي اختصاص داده است . البته براي اين اراضي سندي داده نمي شود و فقط استفاده از آن تا زمانيكه فرد در آن محل سكونت دارد ، رايگان خواهد بود .

 

#12) جمهوري كره (كره جنوبي) :

1-12- حدود 70 درصد مساحت جنگل ها در مالكيت خصوصي افراد قرار دارند .

2-12- كشت انواع قارچ هاي خوراكي در عرصه زيراشكوب جنگل هاي بلوط صورت مي گيرد .

3-12- كاشت گونه هاي چند منظوره "شاه بلوط" (Chest nut) براي توليد ميوه و چوب رايج است .

 

#13) جزاير اقيانوسيه :

1-13- كاشت سيب زميني شيرين يا "يام" (Yam) به همراه موز (Banana) و گياه موسوم به "Tara" . دوره كشت محصولات زراعي در اين سيستم حدود 18 ماه است و سپس دوره آيش 30 ساله بدون زراعت برقرار مي گيرد.

2-13- كاشت گياه "Leucaena" توأم با كاكائو نمونه اي از تلفيق گياهان يكساله با گياهان دائمي است .

3-13- كاشت گياهان يكساله در زيراشكوب نارگيل .

 

#14) در هندوستان : زارعين ساليانه 250 روپيه بعنوان پاداش براي مدت 10 سال بمنظور حصول اطمينان از بقاء گونه هاي درختي و عدم مصرف درختان جنگلي بعنوان سوخت دريافت مي نمايند كه بهيچوجه از آنان بازپس گرفته نخواهد شد .

 

#15) گزارش يك شركت خصوصي حاكي است كه در سال 1978 ميلادي از بهره برداري نوعي اكاليپتوس هيبريد هفت ساله حدود 6000 دلار در هكتار بدست آورده است .

 

#16) در كشورهاي : بنگلادش ، نپال ، پاكستان و سريلانكا زارعين اقدام به كاشت گياهان زودبازده اي نظير : آناناس ، موز و بامبو در بين درختان "گوآوا" يا "جك فروت" (Jack fruit guava) و "ساج" (Teak) نموده اند .  

 

سابقه كاربرد آگروفورستري در ايران :

--- نمونه هايي از سابقه بكارگيري سيستم هاي آگروفورستري در ايران بقرار زير مي باشند :

*1) وزارت "فوائد عامه" در سال 1297 ه.ش مأمور رسيدگي به جنگل ها شد لذا در صدد تهيّه نقشه كامل جنگل هاي ايران برآمد .

 

*2) تجار داخلي و خارجي در سال 1300 ه.ش اقداماتي را براي بهره برداري بهينه و صدور چوب هاي جنگلي حاصله از انواع : شمشاد ، بلوط و گردو به كشور روسيه بعمل آوردند .

 

*3) دولت ايران در سال 1302 ه.ش اقدام به استخدام فردي آلماني بنام "فون دِمهاگن" نمود كه نامبرده سازمان حفاظت از جنگل ها را ايجاد كرد . او در سال 1303 ه.ش نسبت به استخدام مأموران حفاظت جنگل ها اقدام كرد و آنها را در اين راستا بكار گمارد .

 

*4) "بنگاه جنگل ها" با تصويب دولت ايران در سال 1327 ه.ش توسط "كريم ساعي" بوجود آمد و قوانيني در سال 1338 ه.ش براي قطع درختان جنگلي بنام "قانون جنگل ها" تصويب گرديد .

 

*5) بذور گونه هاي از گياهان علوفه اي از جمله : "Festuca arundinacea" ، "Dactylis glomerata" ، "Phalaris elatior" و "Lolium perenne" طي سال هاي 54-1350 ه.ش بصورت محدود در جنگل هاي حوزه شهرهاي: ساري ، كياشهر و نكا بحالت مخلوط كاشته شد و اينكار در سال 1358 ه.ش مجدداً در سطح 150 هكتار انجام پذيرفت . از آنها تا سال ها بصورت درو بهره برداري مي گرديد كه سالانه برحسب نزولات جوّي به تعداد 3-2 چين و در هر چين 10-6 تن علوفه برداشت مي شد .

 

*6) در سال 1360 ه.ش در "قَرَن آباد" گرگان در سطح 270 هكتار و در "توسكاستان" اين منطقه نيز در سطح 120 هكتار مبادرت به كاشت علوفه مرتعي شد كه تا مدت ها چرانيده مي شدند . ميزان توليد آن كه در 120 هكتار  تحت كشت مخلوطي از : فالاريس ، فستوك و يونج "سمير جنكايا" و در سطح 110 هكتار ديگر زير كشت مخلوطي از : يونجه "كدي" ، فستوك و لولويوم و در ساير اراضي از انواع گندميان كشت گرديد ، جمعاً 7 تن علوفه خشك گزارش شده است . بعدها طرح مشابهي در محدوده "سنگده فريم" مازندران توسط كارشناسان بين المللي بصورت آزمايشي پياده شد .

 

*7) همايشي در سال 1363 در باره مسائل جنگلداري و احياء آنها برگزار شد كه جنگل هاي شمال را قطب توليد چوب اعلام داشتند . اين موضوع كه بمعناي ممنوعيت هرگونه عملي بود كه مخل توليد چوب باشد ، از حيطه حرف و نوشته فراتر نرفت لذا همچنان شاهد ورود دام ها به جنگل بوده ايم .

 

*8) پيش طرح "تحوّل سيستم دامداري در جنگل هاي شمال ايران" در سال 1366 ه.ش ارائه شد كه مي بايستي گوسفند داري ها به مراتع تغييريافته و اصلاح شده نقل مكان نمايند و قرار شد كه كوچ فصلي ممنوع گردد و اراضي در قبال اجاره در اختيار افراد ذي نفع به تعداد 60 هزار خانوار در شمال كشور قرار گيرند .

  

سيستم هاي مختلف آگروفورستري :

الف) انواع آگروفورستري براساس نوع اجزا عبارتند از:

1) روش تلفيق "جنگل و زراعت" (Agri-silvicultural system)

2) روش تلفيق "جنگل– مرتع و دام" (Silvo-pastoral system)

3) روش تلفيق "جنگل- زراعت - مرتع و دام" (Agro-silvo-pastoral system)

4) سيستم هاي ديگري از جمله : پرورش ماهي و زنبور عسل با تلفيق در جنگلداري وجود دارند . 

 

@ - واژه "Agro-silviculture" فقط محدود به سيستم هاي تلفيق جنگل و زراعت است.

@@ - واژه "Agri-silviculture" نشانگر تمام اَشكال كشاورزي از جمله پرورش حيوانات در جنگل مي باشد.

 

ب ) انواع آگروفورستري بر اساس ترتيب قرار گرفتن اجزاء عبارتند از:

1) باغات جنگلي يا خانگي با تراكم زياد (Home garden)

2) سيستم نواري با حالت هاي غير متراكم جنگل و كاشت نواري زراعت در فواصل بين آنها (Alley cropping)

3) ترتيب زماني بعبارت 4-2 سال زراعت و حدود 15 سال آيش نظير سيستم هاي:

1-3- "Temporal arrangement"

2-3- "Over lapping"

3-3- "Separate"

4-3- "‍Coincident"

5-3- "Inter polated"

6-3- "Inter mitten"  

 

پ ) انواع آگروفورستري بر اساس مباني اقتصادي-اجتماعي عبارتند از:

1) تجارتي : در سطح وسيع جهت بدست آوردن حداكثر درآمد (Commercial)

2) معيشتي : در سطوح كوچك كه هدف فقط رفع نيازهاي اساسي است (Subsistence)

3) حدواسط تجارتي و معيشتي (Intermediate)

 

*** بدينگونه ممكن است اراضي به صورت هاي :

الف- دولتي

ب - خصوصي

پ - شركتي اداره شوند .

 

*** كه مي توان از محصولاتي چون : كاكائو ، نخل روغني ، نارگيل و موز با زيراشكوب گياهاني نظير: چاي و كاكائو همراه با محصولات زراعي و مرتعي بهره برداري نمود .

--- تقسيم بندي اقتصادي-اجتماعي معيار ثابت و مشخصي ندارد زيرا با تغيير شرايط موجب تعويض وضعيت آنها مي گردد . مثلاً با افزايش استفاده مواد مصنوعي تمامي برنامه هاي تناوبي "Acacia Senegal" كه يك سيستم "Intermediate" است و به همراه ارزن (millet) جهت بدست آوردن صَمغ عربي و سوخت كاشته مي شد ، جاي خود را به ديگر انواع زراعت ها داد .

 

روش هاي مختلف "Agro-silviculture" عبارتند از :

1) "آيش بهبود يافته" (Improved fallow) :

كاربرد اين روش تا حدودي مي تواند مانع فرسايش در طي دوره هاي آيش گردد . در اين روش گونه هاي خشبي كشت شده در طي دوره آيش رها مي گردند . در اين روش از گونه هاي خشبي لگوم جهت حفظ حاصلخيزي خاك و براي توليد چوب استفاده مي شود .

 

2) "روش تانگيا" (The Taungya method) :

در روش "تانگيا" درختان با فاصله كشت مي شوند و در بين آنها بطور موقت يعني براي 3-1 سال از محصولات زراعي كشت مي گردد ، هدف عمده در اين روش را توليد و بهره برداري از چوب تشكيل مي دهد .

 

3) "روش كشت راهرويي " (Alley Cropping method) :

در اين روش گونه هاي سريع الرشد درختي و يا درختچه اي بقولات در رديف هايي با فاصله 7-5 متر به منظور محدود نمودن رشد علف هاي هرز كشت مي گردند . محصولاتي كه در فواصل ايجاد شده كشت مي شوند عبارتند از :

ذرت ، برنج ، ارزن و لوبيا .

 

4) "باغ هاي چند اشكوبه اي" (Multilayer tree gardens) :

در اين روش گونه هاي خشبي داراي ارتفاع متفاوت بصورت تصادفي كشت مي گردند و معمولاً گونه هاي زراعي كشت نمي شوند .

 

5) "كاشت درختان چند منظوره بر روي مزارع" :

در اين شيوه به كاشت تصادفي و يا منظم درختان بر روي : بندسارها ، تراس ها و حواشي مزارع بشكل غير انبوه و پراكنده اقدام مي شود .

 

6) "كاشت تركيبات مختلف گياهي" :

در اين روش انواع گونه هاي خشبي نظير : قهوه ، كاكائو ، نارگيل و ديگر درختان ميوه بشكل تداخلي با گياهان زراعي و بصورت منظم كشت مي شوند . درختان باعث ايجاد اشكوب هاي متفاوتي مي شوند و گونه هاي زراعي از نوع سايه پسند و عموماً از گونه هاي گياهان C3 انتخاب مي شوند .

 

7) "باغات خانگي" (Home garden) :

از مشخصات اين روش شامل رشد طبيعي و انبوه درختان در اطراف خانه هاي مسكوني و يا اطراف مزارع و باغات مي باشد كه تركيبي از چند اشكوب مختلف را بوجود مي آورند و گاهي تا 90-80 درصد نيازهاي روستائيان را برآورده مي نمايند .

 

8) "كاشت متراكم درختان" (Wood lots) :

روش درختكاري انبوه براي اراضي حساس به فرسايش آبي انجام مي گيرد زيرا استعداد كافي براي زراعت و مرتع را ندارند .

 

9) "سيستم بادشكن" (Wind breaks) :

در اين روش اقدام به كاشت درختان مناسب با خصوصياتي چون : ارتفاع كافي و مقاوم به وزش باد بصورت يك يا چند رديفه در جهت عمود بر مسير حركت باد مي نمايند تا حائل اراضي زراعي و باغي گردند و از صدمات وزش بادهاي سنگين و دائمي بكاهند .

 

10) "احداث پرچين زنده" :

كاشت پرچيني از بوته ها ، درختچه ها و درختان بمنظور حفاظت خاك انجام مي گيرد . در اين روش انواع گياهان چندساله خشبي بر روي تراس ها ، بندسارها و شيب ها همراه با نوارهايي از محصولات زراعي و يا بدون وجود آنها كشت مي گردند كه بيشتر نقش حفاظت خاك را دارند .

 

11) كمربند سبز حفاظتي (Shelter belts) :

اين روش براي حفاظت از اراضي كشاورزي ، شهرها و جاده ها ايجاد مي گردد .

 

 

روش هاي مختلف "Agro-Silvo-Pastoral" و"Silvo-Pastoral" عبارتند از:

1) "باغ هاي خانگي توأم با پرورش دام ها" (Home gardens involving animal):

اين روش شامل تركيبي از گونه هاي خشبي چندساله و داراي اشكوب مختلفي است كه با گياهان زراعي و دام ها در پيرامون مزارع رعيتي شكل مي گيرد . گونه هاي خشبي اين گياهان عموماً از درختان ميوه و به شكل انبوه كشت مي گردند .

 

2) "پرچين هاي چوبي چند منظوره" (Multipurpose woody hedge rows) :

اين روش شامل گونه هاي سريع الرشد خشبي بر روي مراتع و مزارع است كه جهت چريدن احشام ، نگهداري خاك و امثالهم كه كاربرد زيادي در مناطق مرطوب و نيمه مرطوب شيبدار دارد .

 

3) "كاشت گياهان مرتعي در زير اشكوب محصولات باغي" :

در اين روش اقدام به كاشت گياهان علوفه اي از جمله شبدرهاي حقيقي و ماشك در نوار بين رديف درختان مي گردد وليكن رديف سايه انداز درختان را عاري از سبزينگي نگه مي دارند و از طريق چرانيدن به دامداري و همچنين كنترل گياهان پوششي مي پردازند .

 

4) "ايجاد مراتع مصنوعي در زير اشكوب جنگل هاي مصنوعي" :

براي اين منظور درختان سريع الرشد را با فاصله مناسب و الگوي صحيح غرس مي كنند وليكن در فاصله بين رديف درختان بويژه در سال هاي اوليه به كاشت گياهان مرتعي جهت توليد علوفه و كاهش فرسايش خاك سطحي اقدام مي نمايند .

 

5) "كاشت درختان بر روي مراتع و چراگاه ها" (Trees on rangeland or pasture) :

در اين شيوه درختان را بدون هيچ نظمي بر گستره مراتع مي كارند . درختان غرس شده عموماً چند منظوره هستند بطوريكه اغلب ارزش علوفه اي نيز دارند .

 

6) "كاشت گونه هاي خشبي با ارزش علوفه اي مطلوب" (Protein banks) :

در اين روش از گياهاني كه پروتئين خام و قابل هضم زيادي دارند ، در مراتع براي استفاده از علوفه آنها براي كشت بهره مي برند كه از جمله اين گياهان مي توان به "Acacia nilotica" با 20-12 درصد پروتئين خام و يا "Prosopis juliflora" با 19-15 درصد پروتئين اشاره داشت .

 

7) "سيستم گله داري در باغات نارگيل" :

اين روش در باغات نارگيل جنوب شرقي آسيا اجرا مي شود و انواع گونه هاي خشبي با گونه هاي علوفه اي و مرتعي بصورت مخلوط غير انبوه جهت چراي دام ها كشت مي شوند .

 

8) "كاشت درختان در چراگاه ها با فاصله زياد از همديگر " (Wide spaced trees & grazing):

امتياز اين سيستم در هماهنگي درختكاري با چراي دام ها است . اين شيوه براي مناطقي با بارندگي نسبتاً زياد مناسب مي باشد . براي اجراي اين شيوه مي توان از گونه هاي گياهي مناسب از جمله : "Pinus radiate" و "Pinus pinaster" استفاده نمود .

 

9) "كاشت نوارهايي از درختان در چراگاه ها" (Strip of trees & grazing) :

اين روش شامل نوارهايي از جنگل و مرتع بطور متناوب مي باشد كه بستگي به اهميت مرتع و يا توليد چوب مي توان نوارهاي مرتع را از 200-20 متر با 5-3 رديف از درختان ايجاد كرد . درختاني كه در اين شيوه برگزيده مي شوند ، عمدتاً از خانواده لگومينوز هستند .

 

10) "ايجاد مرتع در زير اشكوب جنگل هاي طبيعي" (Pasture under native forest) :

اين روش اغلب در مناطقي با شيب تند و به كمك درختان نور پسند ايجاد مي شود بطوريكه درختان بصورت پراكنده و نامنظم در سطح مرتع غرس مي گردند . در استراليا براي احداث چنين سيستمي از درختان اكاليپتوس بهره مي گيرند .

 

11) "پرورش ماهي در گسترة جنگل" (Aqua-forestry) :

درختان رطوبت پسند در اين سيستم در داخل تالاب ها قرار دارند و برگ هايشان جهت تغذيه ماهيان استفاده مي شوند. اين شيوه در مناطق پست و اراضي كم ارتفاع قابل بهره برداري است . در اطراف اين تالاب ها نيز از غرس درختاني چون : "مانگرو" (Mangrove) يا "كِرنا" با نام علمي "Rhizaphora sp" بهره مي گيرند .

 

12) "تلفيق جنگل و زنبورداري" (Apiculture with trees) :

در اين شيوه به كاشت درختاني پُر شهد نظير اقاقيا براي گسترش زنبورداري استفاده مي گردد . شروع كار زنبورداران در هر دوره با باز شدن گل هاي درختان و گياهان علفي سطح جنگل آغاز مي شود . اولين درختچه اي كه در جنگل هاي شمال ايران به گل مي نشيند ، شمشاد مي باشد كه زير اشكوب درختان جنگلي ممرز و بلوط را در جنگل هاي پائين دست شامل مي شود . متعاقب آن توسكا كه داراي گل هاي سنبله اي طويل مي باشد و همزمان با بنفشه هاي سطح جنگل مي شكفد . متعاقباً درختان خانواده ميموزا با گل هاي خوشه اي زرد ، نارون ها نظير "اوجا" و "ملج" ، ازگيل وحشي ، وليك و گردو كه همزمان با درختان مركبات گلدهي آغاز مي كنند . درختاني چون : ليلكي ، نمدار ، تبريزي ، صنوبر و بيد نيز در اين رابطه داراي اهميت زيادي هستند .   

 

 

اصول اساسي كاربرد توأمان دامداري و جنگل عبارتند از :

 1) "شيوه تلفيقي دام و جنگل" (Integration method) :

تعليف دام ها با اين روش در درون جنگل ها مجاز شمرده مي شود يعني توليد فرآورده هاي دامي در تلفيق با توليد فرآورده هاي چوبي قرار مي گيرند . منتهي براي اينكار شرايطي نظير : تعداد و نوع دام ها ، زمان آغاز و پايان چراي سالانه و اجراي چراي تناوبي در نظر گرفته مي شوند .

 

2) "شيوه تفكيك دام و جنگل" (Segregation method) :

اساس اين روش بر توليد چوب در بخشي از جنگل متمركز است كه دام ها اجازه ورود به آنجا را ندارند و بخش ديگر اراضي براي ايجاد مرتع مشجّر در نظر گرفته مي شود كه توليد چوب در وهله دوّم اهداف قرار مي گيرد .

 

پراكنش سيستم هاي آگروفورستري در مناطق اقليمي مختلف :

الف) مناطق گرمسير و نيمه گرمسير :

مهمترين ويژگي هاي اين مناطق شامل موارد زير است:

@1- بارندگي (مقدار و توزيع)

@2- درجه حرارت

@3- ارتفاع

 

«جدول11) سيستم هاي آگروفورستري در مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري» :

نوع اقليم

مرطوب و نيمه مرطوب

خشك و نيمه خشك

ارتفاعات

خصوصيات بارز اقليمي

بارندگي بيش از 1000 ميليمتر – گرم و مرطوب در تمام طول سال – وقوع دوره هاي خشكي در بخشي از سال

وقوع يك يا دو فصل مرطوب با حداقل يك دوره خشكي – بارندگي كمتر از 1000 ميليمتر

دماي سرد – مرطوب و نيمه مرطوب – ارتفاع بيش از 1000 متر – دوره هاي رشد بيش از 120 روز

پراكنش جهاني

خصوصاً جنوب شرقي و جنوب آسيا ، غرب آفريقا و مناطق مركزي و جنوبي آمريكا

ساواناي آفريقا – جنوب آمريكا – بخش هاي نيمه خشك هندوستان

هيمالياي آسيا – مناطق جنوبي هندوستان – مناطق مركزي و شرقي آفريقا

مهمترين اهداف

آيش اصلاح شده براي حفاظت خاك – توليد علوفه و غذا

توليد گياهان براي سوخت – توليد غذا – ايجاد كمربند سبز

حفاظت خاك – توليد سوخت و علوفه – مديريت فرسايش خاك

  

 

 

ب ) مناطق خشك و نيمه خشك :

«جدول12) سيستم هاي آگروفورستري در مناطق خشك و نيمه خشك» :

پراكنش جهاني

خصوصيات

اهداف

مناطقي از ساوانا – سواحل سودان – كرانه هاي جنوب ايالات متحده آمريكا – مناطقي از شبه قاره هند

وجود يك يا دو فصل خشك – كمبود سوخت و علوفه بعنوان مشكل اساسي مطرح است .

ايجاد كمربند حفاظتي – احداث بادشكن – كاشت درختان چندمنظوره مثل : "Acacia albida" در آفريقا و "Prosopis sp" در هند

 

 

پ ) مناطق مرطوب و معتدله :

در اين مناطق براي پرورش دام ها (زنبور عسل – ماهي – گوسفند – بز و گاو) و نيز اهدافي نظير : تهيه الوار ، سوخت و نظاير آنها مي توان از روش هاي مختلف آگروفورستري متناسب با شرايط و نيازها بهره جويي نمود .

 

 

درختان و بوته هاي مناسب براي سيستم آگروفورستري عبارتند از:

1) "Chaya" :

بوته سريع الرشد بومي آمريكاي مركزي كه مقدار زيادي علوفه سبز توليد مي نمايد و دو گونه مهم آن در كشورهاي مكزيك و كاستاريكا رشد مي كنند .

 

2) "لوبياي سوداني" يا "Pigeon pea" با نام علمي "Cajanus cajan" :

دوره رشد اين گياه 9-3 ماه است . گياه "لوبيا سوداني" نسبت به وجود مواد سمّي ، شوري و عناصر آلومينيوم و منگنز محلول در خاك ها مقاوم است .

 

3) "Ye-Eb" :

گياهي مقاوم به خشكي و داراي ميوه اي گردوئي شكل خوراكي است . اين گياه براي مناطقي با 200-150 ميليمتر بارندگي سالانه مناسب مي باشد. ارتفاعش به 6/1 متر مي رسد . ريشه هاي طويل دارد و در سراسر سال بحالت هميشه سبز باقي مي ماند .

 

4) "Dhancha" :

از گياهان چند منظوره خانواده بقولات است كه تمامي قسمت هايش قابل استفاده واقع مي گردند . اين گياه محصول زيادي توليد مي كند بطوريكه توليد محصول خشك آن در كشور ايتاليا به 15 تن در هكتار مي رسد . اين گياه عمدتاً بعناوين : بادشكن ، پرچين ، كنترل فرسايش خاك و سايبان محصولات كوتاهتر استفاده مي شود .

 

5) "سزبانيا" (Sesbania" :

بوته اي سريع الرشد كه در كشور كامرون بنحو موفقيت آميزي در سيستم هاي آگروفورستري كاربرد يافته است .

 

6) "Calliandra" :

از گياهان خانواده بقولات و بومي آمريكاي مركزي كه از مدت ها قبل به سرزمين جاوه (اندونزي) برده شده است و در آنجا در سطح بيش از 30 هزار هكتار كشت گرديد . از اين گياه در يك دوره 20 ساله بطور مداوم بعنوان سوخت بهره برداري شد .

 

7) "Leucaena" :

از بقولات سريع الرشد بومي آمريكاي مركزي با 5 درصد پروتئين است كه كنترل رشد و توسعه آن با دشواري امكان پذير مي باشد . ارتفاع اين گياه حدود 2 متر و رشدش بطوري است كه در طي دو هفته در سطح يك مرتع كاملاً چراشده مجدداً بحالت سابق برمي گردد . قابليت هضمي پروتئين آن براي گاوهاي شيري و گوشتي نظير يونجه مي باشد .

 

8) "آتريپلكس" يا "اسفناج وحشي" (Atriplex) :

گياهي چندساله ، دائمي و مقاوم به شوري است كه در سراسر سال بحالت سبز باقي مي ماند . گونه اي از اين گياه با نام "Atriplex halimus" مقاومت خوبي به سرماي زياد و خاك هاي سنگين دارد و شوري خاك ها را تا حد شوري درياهاي آزاد تحمل مي نمايد . در واقع آن ها ذرات نمك را از آب و خاك مي گيرند و بصورت دانه هايي بر روي برگ هايشان تجمع مي دهند سپس از طريق باد مي پراكنند . همچنين گونه "Atriplex numularia" در مناطق خشك استراليا ، اسرائيل ، جنوب آفريقا و آمريكاي جنوبي توليد علوفه مناسبي مي نمايد .

 

9) "Jojoba" (Chinensis simmondsia) :

بذور اين گياه حاوي روغن با ارزشي است كه براي "روغنكاري" وسايل بسيار دقيق و صنايع نساجي بكار مي رود . از سال ها قبل به استقرار آن در سطح 16 هزار هكتار در مناطق خشك جنوب و غرب آمريكا اقدام نموده اند . اين گياه در مناطق خشك كشورهاي مكزيك ، اسرائيل ، استراليا ، آفريقاي جنوبي ، سودان ، آرژانتين و كاستاريكا رواج دارد .

 

10) "Guayule" (Parthenium aryntatum) :

اين گياه حاوي ماده لاستيكي است و در حقيقت منبعي بالقوه جهت توليد و صادرات در اراضي كويري مي باشد . آن ضمن اينكه بخوبي در مناطق كويري رشد مي يابد و ماده لاستيكي را در تمام سلول هايش ذخيره مي كند و بخوبي قابل استخراج مي باشد . مقدار ماده لاستيكي آن 20-12 درصد كل وزن خشك گياه است .

 

11) "Candelilla" (Guphorbia antisyphilitica) :

اين گياه بومي مكزيك فاقد برگ ولي حاوي مقادير زيادي واكس و موم قابل ذوب است كه جهت روكش شيرينيجات و توليدات صنعتي بكار مي رود .

 

*** در واقع خيلي از بوته هاي مناسب و مفيد براي سيستم آگروفورستري هنوز كاملاً شناخته نشده اند بخصوص در كشور ايران كه به دليل تنوّع وسيع اقليمي داراي بيش از 7 هزار گونه گياهي است بطوريكه گونه هاي بوته اي مقاوم به شوري و خشكي در كويرهاي ايران بسيار متنوع مي باشند .

*** در مناطقي كه توليد چوب هدف است ، مي توان از انواع كاج ها و در شرايط مناسب نيز از اوكاليپتوس بهره گرفت . "Pinus rodiato" گياهي بسيار سريع الرشد است و چوب خوبي توليد مي كند . گونه هاي پهن برگ نظير : بلوط (Gurercus) و گردو (Juglans) بخصوص براي مناطق غرب كشور و گونه هاي درختي-علوفه اي مثل "Caratonia siligua" و "يونجه درختي" (Cytisus proliferus) را نيز مي توان نام برد .

 

منابع و مآخذ :

1) احمدزاده املشي – علل كاهش سطح جنگل هاي تجارتي شمال ايران – مجله زيتون شماره 42(1363).

2) اشرقي ، چ – نقش جنگل ها و مراتع كشور – مجله جنگل و مرتع شماره 17 (1372).

3) پازوكي ، م – جنگل ها را دريابيم – مجله كشاورز شماره 99(1366).

4) پيله وري ، م – نقش آگروفورستري در زمينه بهبود و اصلاح روش هاي مديريت سرزمين – مجله زيتون شماره هاي 84،87،88 (1367).

5) پيله وري ، م – بوته ها و درخچه ها در بوته فراموشي – مجله زيتون شماره 54 (1364).

6) ثابتي ، ح – جنگل هاي ايران – 1346 – كتاب هاي جيبي

7) جزيره اي ، م . ح – تعارض دام با جنگل در البرز – مجله سنبله شماره 5(1367).

8) حسيني ، ه – تلفيق كشاورزي و جنگل – مجله زيتون شماره 44(1363).

9) دفتر فني جنگلداري – چگونه و چرا بايد جنگل را حفظ كرد – مجله زيتون شماره 11(1360).

10) دفتر مهندسي جنگل و مرتع – آتش و آتشسوزي در جنگل – مجله زيتون شماره 9(1360).

11) دانش راد ، ع – اثرات نابودي جنگل در بروز بيماري ها – مجله زيتون شماره 54(1364).

12) دانش راد ، ع – جلوگيري از آتشسوزي جنگل – مجله زيتون شماره 41(1363).

13) فلاح زاده ، ع – جنگل ها در حال تخريب و انهدام – مجله سنبله شماره 38(1371).

14) كوچكي ، ع – مباني اكولوژي كشاورزي – 1371 – جهاد دانشگاهي مشهد

15) كوچكي ، ع – اكولوژي گياهان زراعي – 1371 – جهاد دانشگاهي مشهد

16) مجنونيان ، ه – درختان و محيط زيست – 1369 – سازمان حفاظت محيط زيست

17) معاونت برنامه و بودجه – روند حركت بخش كشاورزي – مجله زيتون شماره 42(1363).

18) مروي مهاجر ، م . ر – مختصري پيرامون جنگل هاي ايران – مجله زيتون شماره 59(1365).

19) نيلوفري ، پ – جنگلكاري با "سرو مرداب" در تالاب ها و باتلاق ها – مجله زيتون شماره 94(1368).

20) يوسف سجادي ، ع – جنگل و زنبورداري – مجله زيتون شماره 71(1366).

21) ...... – نابودي جنگل ها – مجله سنبله شماره 14(1368).

22) ...... – سرنوشت جنگل هاي آمريكاي لاتين – مجله جنگل و مرتع شماره 13(1371).

23) ...... – جنگل هاي پسته خراسان – مجله زيتون شماره 63(1365).

24) Nair , P.K.R – 1989 – Agroforestry system in the tropic – Kluwer Academic

25) Budd , W.W – 1990 – Planting for agroforestry – Elsevier Science

26) Avery , M.E – 1991 – Biophysical Research for Asian Agroforestry – IBH Publishing Co.

27) Jasbir Singh – 1991 – Agricultural geography – Tata Mcgraw Hill Publishing Co.

    
+ نوشته شده توسط درخشش پنهــــان در جمعه 3 آذر1391 و ساعت 17:56 |