مقالات کشاورزی اندیشه سبز پارسی

"مشخصات و كنترل علف هرز آبزي برگيا" ؛

"Bergia aquatica : introduction & control"

گردآوري و تدوين :  

اسماعيل پوركاظم ؛ كارشناس ارشد زراعت ،

مدرّس دانشگاه جامع علمي كاربردي گيلان

مقدّمه :

--- گیاه "برگیا آبزی" (Bergia aquatica) از جمله علف های هرز پهن برگ و یکساله ای است که در زراعت های برنج غرقابی مناطق معتدله و گرسیری بجز مناطق سردسیری رشد می نماید و در اثر رقابت برای کسب نیازهای رشد با بوته های جوان برنج کشت مستقیم و حتی سیستم نشائی موجب صدمه دیدگی زراعت و نهایتاً کاهش کمی و کیفی محصول برنج می شود لذا کنترل این گیاه آبزی و نیمه آبزی از طرق مناسب می تواند بر موفقیت فعالیت های زراعی مربوطه تا میزان قابل توجهی بیفزاید.    

مشخصات خانواده الاتیناسه :

--- "الاتیناسه" (Elatinaceae) خانواده ای کوچک امّا جهان شمول است که تاکنون میزان خویشاوندی آنان با سایر گیاهان عالی به خوبی شناخته نشده است. خانواده مزبور دارای دو جنس زیر با 35 گونه مربوطه می باشد :

1) "الاتین" (Elatine) با نام عمومی "علف آبی" (waterworts)

2) "برگیا" (Bergia)

گیاهان خانواده "الاتیناسه" جزو نباتات آبزی تا آبدوست (نیمه آبزی) محسوب می شوند که عمدتاً در مناطق معتدله و گرمسیری (بجز نواحی سردسیر) رشد می کنند بطوریکه 2 جنس و حداقل 2 گونه از آن در تایلند شناسایی شده اند. اعضاء خانواده "الاتیناسه" گیاهانی علفی تا نیمه بوته ای ، نیمه آبزی تا خشکی زی می باشند.

آنها دارای برگ های ساده ، متقابل ، دارای حواشی مضرّس و استیپول های زوج هستند. گل های آنها کوچک ، هرمافرودیت ، ستاره ای (actinomorphic) و منفرد (solidarity) هستند که در قالب خوشه های محوری تشکیل می گردند.

کاسبرگ ها 5-2 عدد با لبه های همپوشان (imbricate) ، آزاد تا اندکی پیوسته و نسبتاً شفاف هستند.

گلبرگ ها 5-2 عدد ، آزاد و غشائی که در مرحله غنچه ای به حالت همپوشان دیده می شوند.

پرچم ها آزاد با بساک دو قسمتی که به تعداد برابر تا دو برابر کاسبرگ ها شکل می گیرند.

تخمدان از نوع فوقانی ، شامل 5-2 برچه که حاوی تعداد زیادی تخمک با تمکن محوری است.

خامه 5-2 عدد ، آزاد و کوتاه با کلاله گرزی شکل (capitates) می باشد.

میوه به شکل کپسول با غشای چرمی است.

بذور آن  متعدد ، کوچک ، راست تا خمیده ، دارای پوسته چروکیده ولی فاقد آندوسپرم می باشند. بذور این خانواده به دلیل برخورداری از حفره های سطحی متعدد دارای ویژگی شناوری بر سطح آب (buoyancy) می باشند و از این طریق می توانند با کمک آب های جاری بخوبی پراکنده شوند (7،4).

مشخصات جنس برگیا :

--- اعضاء جنس "برگیا" (Bergia) گیاهانی علفی تا نیمه بوته ای ، ایستاده (erect) یا خوابیده (prostrate) و منشعب هستند. جنس "برگیا" دارای 25 گونه است که غالباً در مناطق معتدله و گرمسیری دنیا می رویند ولیکن تاکنون فقط یک گونه از آن با نام علمی "B . ammannioides" در تایلند شناسائی شده است درحالیکه حداقل 10 گونه از آن در استرالیا یافت گردیده اند که بیشترین گسترش متعلق به دو گونه : "B . ammannioides" و "B . trimera" می باشند.

برگ های آنها متقابل با حواشی مضرّس و دارای دُمبرگ کوتاه می باشند.

گل ها خیلی کوچک ، متعدد ، به ندرت منفرد که در قالب خوشه های محوری از محل اتصال برگ ها خارج می گردند.

کاسبرگ ها 5 عدد ، آزاد ، چرمی ، دارای حواشی شفاف ، رگبرگ میانی مشخص و نوک باریک می باشند. گلبرگ ها به تعداد کاسبرگ ها ، آزاد و شفاف هستند.

پرچم ها به تعداد گلبرگ ها یا بیشتر (کمتر از دو برابر) مشاهده می گردند.

تخمدان ها به شکل تخم مرغی تا نسبتاً کروی ، ، 5 برچه ای ، مشتمل بر تخمک های متعدد و دارای خامه کوتاه اند.

میوه ها به صورت کپسول سخت ، غالباً استخوانی و حائز 5 تیغه میانی هستند.

بذور متعدد ، بیضوی ، اندکی خمیده و ظاهری مشبک (دارای حفره های بیضوی تا چندضلعی) دارند(7،4).            

مشخصات گونه برگیا آبزی:

--- "برگیا آبزی" با نام علمی "Bergia aquatica" و بعبارت مصطلح تر "Bergia capensis" از خانواده "الاتیناسه" (Elatinaceae) و نام عمومی نامأنوس "da ye tian fan lu" اصولاً گیاهی علفی ، یکساله و آبزی تا نیمه آبزی با ارتفاع 30-15 سانتیمتر است.

 ساقه های آن اغلب بدون پُرز ، مایل به قرمز ، نسبتاً آبدار(succulent) ، مدوّر (terate) ، معمولاً خوابیده با امکان تشکیل ریشه های نابجای متعدد از بخش زیرین گره های پائینی و شامل شاخه های صعودی (ایستاده) هستند. ساقه های "برگیا آبزی" از محل پائین ترین گره های ساقه به تولید شاخه های بسیار می پرزدازد آنچنانکه کم کم ظاهری چلیپائی (rooding) می یابد.

برگ هایش متقابل ، صلیب مانند (decussate) ، بدون پُرز ، کاغذی ، بیضوی تا زبانی شکل (نیزه ای) ، دارای نوک باریک و تیز ، طول 5-1 سانتیمتر و عرض 1-5/0 سانتیمتر ، قاعده باریک (گوه ای) ، حواشی مضرّس متمایل به قرمز ، بدون دُمبرگ (sessile) تا حائز دُمبرگ های کوتاه به طول 5-1 میلیمتر و استیپول های تخم مرغی شکل سه گوشه به طول 4-2 میلیمتر با ظاهری غشائی و حواشی کنگره ای می باشند.

گلدهی "برگیا آبزی" از نوامبر تا فوریه انجام می پذیرد. گل ها کوچک ، سفید تا صورتی رنگ ، دارای دُمگل های کوتاه به طول 5-1 میلیمتر ، در قالب خوشه های محوری با 5 کاسبرگ بدون پُرز ، باریک و زبانی شکل به طول 2-1 میلیمتر و عرض 1 میلیمتر و 5 گلبرگ بدون پِرز ، سفید تا صورتی رنگ که باریک و زورقی شکل (تخم مرغ وارونه) به طول 5/2-1 میلیمتر و عرض 1-5/0 میلیمتر که اندکی بزرگتر از کاسبرگ ها هستند.

پرچم ها 10 عدد ، آزاد با میله های نخی به طول 1/0 میلیمتر و بساک دو قسمتی که متناوب با اجزاء کاسۀ گل واقع می گردند.

تخمدان بدون پُرز با خامه کوتاه و راست تا اندکی خمیده به پهنای 1 میلیمتر با کلاله کوچک و تخمک های زیاد می باشد.

میوه دهی "برگیا آبزی" طی نوامبر تا فوریه و همزمان با گلدهی وقوع می یابد. میوه ها به شکل کپسول بدون پُرز به طول 3-2 میلیمتر و قطر 8/1 میلیمتر با 5 برچه طولی و مشتمل بر بذور متعددند. این بذور کوچک به طول 8/0-2/0 میلیمتر ، با رنگ قهوه ای متمایل به زرد ، تخم مرغی شکل یا گوشه دار ، با سطحی چین دار و مشبک (با 5-4 ردیف از حفره های سطحی مدوّر تا چندگوشه) می باشند (7،5،2،1).    

 «جدول1) مشخصات گیاهشناسی برگیا آبزی (8،6،5):»    

مناطق رشد برگیا آبزی :

--- گیاه "برگیا آبزی" بومی مناطق معتدله تا گرمسیری جهان از جمله : جنوب آفریقا ، هند و اندونزی است که بعنوان علف هرز مهم مزارع برنج در جنوب اروپا ، آمریکای شمالی ، اکوادور ، پرو و کوبا مطرح است. بررسی ها نشان می دهند که رویشگاه اصلی "برگیا آبزی" را شالیزارهای غرقابی (paddy field) و مکان های مرطوب تشکیل می دهند. این گیاه بدواً عادت به رشد ایستاده (erect) به ارتفاع بیش از 30 سانتیمتر دارد ولیکن متعاقباً به دلیل عدم برخورداری از ساقه های محکم به رشد خوابیده (prostrate) می پردازد (2،1).  

روش های کنترل برگیا آبزی :

1) کنترل غیر شیمیایی :

گیاه "برگیا آبزی" از جمله گیاهان دو لپه ای یکساله ای است که با گرم شدن هوا و آب آبیاری از اواسط تا اواخر فصل بهار در شالیزارهای مناطق معتدله رشد می کند و بواسطه ایجاد رقابت با بوته های جوان برنج برای کسب آب ، فضا و عناصر غذایی موجب کاهش کمی و کیفی محصول برنج می گردد. این گیاه را از طریق حذف فیزیکی (وجین دستی یا مکانیکی) به آسانی می توان از سطح مزارع برنج غرقابی پس از شیوع جمع آوری نمود ولیکن با توسل به شیوه هایی نظیر : تهیه بستر رشد کاذب و تکرر شخم قبل از کاشت بذور یا نشاء گیاهچه ها می توان از جمعیت بوته های هرز حاصل از بانک بذر (seed bank) بشدت کاست.

2) کنترل شیمیایی :

در راستای کنترل شیمیایی علف هرز "برگیا آبزی" می توان در زمان مناسب از علفکش های ضد گیاهان پهن برگ بعنوان علفکش های انتخابی و یا علفکش های ویژه زراعت برنج بهره گرفت. مهمترین علفکش های مربوطه در جدول زیر آورده شده اند :

 «جدول2) مشخصات علفکش های کنترل برگیا آبزی در هند (3):»

منابع و مآخذ :

1) eflora – 2016 – Bergia capensis (Bergia aquatica) – www.eflorakkl.in  

2) FdN – 2009 – Bergia capensis – Flora de Nicaragua ; www.tropicos.org  

3) GoI – 2012 – Major uses of pesticides ; herbicides – Government of India , Ministry of Agriculture  

4) Leach , G . J – 1989 – Taxonomic revision of Bergia (Elatinaceae) in Australia – J. Adelaide Bot. Gard. 11 (2) : 75 – 100   

5) Tropicos – 2016 – Bergia capensis – Missouri Botanical Garden ; http://www.tropicos.org

6) TPL – 2010 – Bergia capensis – www.theplantlist.org

7) Tucker , Gordon C. & Hamid , razifard – 2014 – Elatinaceae ; Flora of Thailand , 11 (4) : 542 – 546 ; http://www.researchgate.net

8) wikispecies – 2011 – Bergia capensis – http://species.wikimedia.org