مقالات کشاورزی اندیشه سبز پارسی

"مشخصات و کنترل گیاه آبدوست دُم اسب" ؛

"Equisetum : introduction & control"

گردآوری و تدوین :

اسماعیل پورکاظم ؛ کارشناس ارشد زراعت ،

مدرّس دانشگاه جامع علمی کاربردی گیلان

مقدّمه :

--- گیاه "دُم اسب مزارع" از جمله علف های هرز مشکل آفرینی است که در بسیاری از نقاط دنیا نظیر : آمریکای شمالی ، کانادا ، اروپا و بخش های معتدله آسیا به سبب برخورداری از ریزوم های ستبر و فراوان و همچنین مسمومیت زايي دام ها باعث دردسر کشاورزان می گردد. "دُم اسب ها" از دوران دایناسورها بومی بخش های غربی آمریکای شمالی و اروپا بوده اند آنچنانکه اجداد درختی آنها پس از نابودی به شکل گیری معادن ذغال سنگ امروزي منجر شده اند. گیاه "دُم اسب" را با نام عمومی "scouring rush" به معنی "بوته ساینده و زداینده" می شناسند زیرا از آن می توان بسان کاغذ سمباده نرم جهت شستن ظروف استفاده نمود. اصولاً ساقه های شیاردار گیاه "دُم اسب" با تجمیع ذرات سیلیس تقویت گردیده اند و بدین دلیل گاهاً کاربردهای ویژه ای یافته اند (1،2).   

مشخصات گیاهشناسی :

--- "دُم اسب مزارع" (field horsetail) با نام علمی "Equisetum arvense" از خانواده "Equisetaceae" و نام های عمومی : "scouring rush" ، "snakeweed" ، "skeletonweed" و "horsetail"  گیاهی چندساله بسیار قدیمی با سیستم ریشه ای گسترده است که از طریق هاگ یا اسپور ازدیاد می یابد. آنها سالانه توسط ریزوم ها به تولید نوساقه ها (shoots) و سیبک های (tubers) متعدد می پردازند و بدین ترتیب در محیط اطراف توسعه پيدا مي كنند.

ریزوم ها (rhizome) یا ساقه های زیرزمینی ذخیره ای (rootstock) به شكل لوله های مدوّری به قطر 5/0 اینچ می باشند که به حالت منفرد یا زوج تشکیل می گردند. ريزوم ها با میانگره هایی به طول 5-4 اینچ ، رنگ قهوه ای تیره تا سیاه و قطر 5-3 میلیمتر دیده می شوند که پوشیده از پُرزهای قهوه ای می باشند آنچنانکه احساس جسمی نمدپوش (felt-like) را القاء می کنند. دستجات "دُم اسب ها" بصورت شعاعي و از مركز به سمت خارج به گسترش ريزوم ها مي پردازند. در صورت عدم آشفتگي خاك و عدم ايجاد قطعات ريزوم ها جهت انتقال "دُم اسب ها" عموماً گسترش اين گياه به كندي صورت مي پذيرد بطوريكه برخي پژوهش ها در كانادا مؤيد گسترش گياه مزبور به ميزان تقريبي 20 اينچ در هر فصل رشد مي باشند. این ریزوم ها قادرند به صورت افقی در عمق 20-10 اینچ و به صورت عمودی تا عمق 6-4 فوت در خاک نفوذ نمایند. ریزوم های افقی "دُم اسب ها" تولید شاخه های جانبی می نمایند و بدین ترتیب قادر به ایجاد نوساقه های متعدد هستند.

برگ هاي "دُم اسب ها" در اثر تكامل تدريجي به شدت كوچك گرديده تا حدّي كه امروزه به فلس هاي كوچكي بر روي گره هاي ساقه تبديل شده اند.

"دُم اسب مزارع" معمولاً تا ارتفاع 40-30 سانتیمتر رشد می کند و نهایتاً می تواند به ارتفاع 90-80 سانتیمتر نائل آید. این گیاه ساقه هایی به ضخامت یک مداد معمولی دارد که فاقد برگ و شاخه هستند. ساقه های گیاه "دُم اسب" دارای شیارهای طولی مي باشند و بجز در محل گره ها توخالی هستند. ساقه هاي سبز "دُم اسب ها" بعنوان اندام هاي فتوسنتزكننده محسوب مي شوند. این ساقه ها از نوع خشبی و حاوی مقادیر زیاد سیلیس هستند و مخروط حاوی اسپورها (spore cone) در انتهای آنها تشکیل می گردد.

گیاه "دُم اسب" اصولاً به تولید 2 نوع ساقه می پردازد :

الف) ساقه های بارور (fertile ، reproductive) :

ساقه های بارور یا زایا در اوایل بهار ظاهر می گردند. آنها به رنگ قهوه ای روشن (برنزه) ، بدون انشعاب ، توخالی ، فاقد برگ ، استوانه ای ، بندبند ، ایستاده ، با قطر 8/0 سانتیمتر و طول 12-6 اینچ هستند. ساقه های زایا در قیاس با ساقه های دیگر به تعداد کمتری توسط "دُم اسب ها" تولید می شوند. هر بند از ساقه ها (joint) دارای يك برآمدگی با بافت زبر است که غلاف کاغذی کوتاهي (برگ های تغییر شکل یافته) با 12-8 دندانه احاطه می گردد. قطعات ساقه ای "دُم اسب ها" براحتی در اثر کشیدن از همدیگر مجزا می گردند بطوریکه آنها را می توان مجدداً بسان لوله های بخاری به یکدیگر متصل نمود. پايۀ ميوه ها (fruiting stalk) به رنگ سفید تا قهوه ای هستند و مخروط های مولد هاگ یا اسپور موسوم به "استروبیلوس" (strobilus) در انتهای آنها قرار مي گيرند. مخروط هاي مذكور به رنگ زرد تا قهوه ای و طول 25/1-5/0 اینچ می باشند. تولید هاگ ها در فاصله مارس تا جولای رُخ می دهد. ساقه های بارور پس از پژولیدن و متعاقباً مرگ به آزادسازی اسپورهای تولیدی عموماً در اوایل تابستان می پردازند.

الف) ساقه های عقیم (sterile ، vegetative) :

ساقه های عقیم یا رویشی متعاقب ساقه های بارور ظاهر می گردند و شمایلی متفاوت دارند. این ساقه ها مشابه درختان سوزنی برگ مینیاتوری با انشعاباتی پَرمانند (plume-like) ، ظاهری مشابه برس-لوله (bottle-brush) و حائز شاخه های فراهم (whorl) در محل گره ها هستند و این چنین ظاهری باعث انتساب نام "دُم اسب" به گیاه مذکور شده است. ساقه های عقیم به رنگ سبز ، ایستاده تا گاهاً خوابیده و به طول 24-6 اینچ هستند. آنها مشتمل بر قطعاتی توخالی ، شیاردار (grooved) و باریک به قطر 5/1-1 سانتیمتر می باشند. بندهای میانی و فوقانی آنها به شکل 12-6 شاخه سوزنی شکل به طول 4-2 اینچ هستند. اين ساقه ها دارای مقطع 4-3 گوشه و انتهای سیاه می باشند ولیکن برخلاف ساقه هاي زايا توخالی نیستند. هر گره اين ساقه ها و شاخه هايش توسط غلافی کوچک و دندانه دار احاطه گردیده اند. ساقه هایي كه سطح خاک قرار دارند ، با فرارسیدن سرمای پائیزه بفوريت خشک (die back) می گردند (1،3،2،4،5،6،7).

   «جدول1) مشخصات گیاهشناسی دُم اسب مزارع (8):»    

--- گیاه "دُم اسب" (horsetail) با نام علمی "Equisetum arvense" از خانواده "Equisetaceae" را نباید با گیاه "علف اسب" (horseweed ، marestail) با نام علمی "Conyza Canadensis" از خانواده "Asteraceae" که موجب حساسیت های پوستی در اسب ها می شود، اشتباه گرفت.

"علف اسب" یک گیاه یکساله زمستانه و پهن برگ است که در سال اوّل به حالت روزت (rosette) رشد می کند سپس در سال دوّم به تولید ساقه (bolting) می پردازد. "علف اسب" همچنین می تواند در اوایل بهار جوانه بزند و متعاقباً در همان سال به ساقه برود و به گلدهی اقدام ورزد. "علف اسب" معمولاً در اراضی بایر و شخم نخورده ظاهر می گردد و بخوبی با علفکش گلیفوسیت قابل کنترل است (9،5).

زیستگاه و بیولوژی دُم اسب :

--- گیاه "دُم اسب مزارع" در اراضی زراعی فاریاب ، علفزارهای مرطوب و فاقد زهکشی ، حواشی جویبارها ، باتلاق ها ، باغات و قلمستان های مرطوب ، حواشی جاده ها و خطوط راه آهن ، کانال های آبرسانی ، سواحل تالاب ها و دریاچه ها بوبژه در خاک های اسیدی یافت می گردد. "دُم اسب ها" نيازمند رطوبت كافي خاك بويژه در دوره توليد هاگ ها مي باشند.

جوانه ها و سيبك های روی ریزوم های گیاه "دُم اسب" می توانند از بخش های عمقی خاک به سطح زمین برسند. قطعاتی از ریزم های "دُم اسب" با طول 5/0 اینچ زمانیکه در عمق كمتر از 6 اینچی خاک قرار گیرند ، به آسانی می توانند گیاهان جدیدی را بوجود آورند.

"دُم اسب" می تواند دوره های کوتاه سایه را متحمل گردد  زیرا قادر به ذخیره سازی مقادیر متنابهی از کربوهیدرات ها در ریزوم های استقرار یافته اش می باشد.

"دُم اسب" واکنش بسیار خوبی نسبت به حضور عنصر پتاسیم در خاک نشان می دهد.

"دُم اسب مزارع" هیچگاه به تولید گل و بذر اقدام نمی کند زیرا عموماً از 3 طریق زیر ازدیاد می گردد :

الف) هاگ یا اسپور (spores)

ب ) ریزوم های افقی (horizontal rhizomes)

پ ) سیبک ها (tubers)

"دُم اسب ها" از طريق جریان آب می توانند به سمت بخش های پائین تر جویبارها توسط انتقال قطعات ریزوم و هاگ ها گسترش یابند.

دانسته ها حاکی از آن می باشند که ساقه های بارور يا زایا بندرت در اراضی زراعی مشاهده می گردند. این نوع ساقه ها در اوایل بهار توسعه می یابند و مخروط های منفرد حاوی اسپور متعاقباً به آزادسازی میلیون ها هاگ ریز به قطر 1/0 میلیمتر می پردازند. هاگ ها می توانند زیست پذیری و بقاء خود را برای مدت 48 ساعت پس از آزادسازی حفظ کنند و در صورت برخورداری از بستر مرطوب به جوانه زنی اقدام ورزند.

گیاهچه های هاگی (sporelings) بسیار کوچک هستند و بسادگی در اثر اجرای شخم و یا کاربرد علفکش ها صدمه می بینند. بعلاوه هاگ ها احتمالاً نقش اصلی را در ازدیاد "دُم اسب های مزارع" برعهده ندارند درحاليكه

ریزوم های "دُم اسب ها" می توانند تا فواصل طولانی در محیط پیرامون گسترش یابند و حتی بیش از 3 متر در عمق خاک نفوذ کنند.

سیبک ها (tubers) در حقیقت اصلی ترین ساختار ذخیره سازی "دُم اسب ها" هستند بطوریکه هر گاه از ریزوم ها جدا گردند، بسادگی به تولید گیاهان جدید می پردازند. سیبک ها در جولای ظاهر می شوند و مرتباً وزین تر می گردند تا اینکه با وقوع یخبندان های پائيزه می میرند.

ساقه های عقیم "دُم اسب ها" در اوایل مه ظاهر می شوند و در سپتامبر به حداکثر رشد می رسند. رشد ریزوم های "دُم اسب ها" در فاصله ژوئن تا جولای تسریع می گردد و در اکتبر به حداکثر می رسد (1،3،6).  

تنوّع گونه ای گیاه دُم اسب :

--- جنس "Equisetum" شامل 35-15 گونه مي دانند كه گونه "E . arvense" عمومیت بیشتری دارد. این جنس از عصر "كربونيفره" يعني بیش از 325-230 میلیون سال قبل در زمره گیاهان غالب سطح كره زمین بوده و ارتفاع آن حتي به 100-80 متر می رسیده است. گیاهان این جنس به صورت بومی در اکثر نقاط جهان از جمله : استرالیا ، نیوزیلند و جنوبکان یافت می شوند.

معمول ترین گونه های "دُم اسب ها" عبارتند از :

الف) دُم اسب مزارع :

"دُم اسب مزارع" (field horsetail) با نام علمی "Equisetum arvence" گیاهی چندساله با ریزوم های گسترده است که در طی هر فصل رشد به تولید نوساقه ها و سیبک های متعدد می پردازد.

ب ) دُم اسب غول آسا :

"دُم اسب غول آسا" (giant horsetail) با نام علمی "Equisetum telmateia" گواینکه در ظاهر شباهت بسیاری به "دُم اسب مزارع" دارد امّا دارای ارتفاع بلندتر و ساختار درشت تری است و ساقه های بارور بیشتری تولید می نماید.

پ ) دُم اسب ساینده :

"دُم اسب ساینده" (scouring rush) با نام علمی "Equisetum hyemale" گیاهی همیشه سبز ، بدون برگ ، توخالی ، حائز ساقه های بندبند ، طول بیش از 5 فوت و قطر 5/0 اینچ با نوارهای خاکستری رنگ می باشد. این گیاه که دارای ساقه هایی خشبی و بادوام به دلیل تجمیع سیلیس است، پس از استقرار در مقابل بروز دوره های خشکی نسبتاً مقاوم می باشد و از طریق ریزوم ها و اسپورها گسترش می یابد (7،6).  

مسمومیت زائی دُم اسب ها :

--- گیاه "دُم اسب" می تواند موجب مسمومیّت دام ها گردد و نوعی بیماری موسوم به "اکیوسیتوسیس" (equisetosis) ایجاد کند. بسیاری از پیش ماده های (substances) موجود در گیاه "دُم اسب" نظیر : "aconitic acid" ، "equistitie" ، "nicotine" ، "palmitic acid" و "silica" با ایجاد مسمومیت در حیوانات علفخوار مرتبط هستند امّا عامل اصلی ایجاد آن را "تیامیناز" (thiaminase) می دانند که به تنهایی مسمومیت زا است بعلاوه باعث افزایش اثرات ترکیبات سمّی می گردد. توضیح اینکه برخی گونه های "دُم اسب ها" حاوی آلکالوئیدهایی هستند که برای دام ها مسمومیت زا می باشند. این آلکالوئیدها به سبب اینکه موجب تخریب تیامین می گردند، پس از هضم شدن برای دام ها بویژه اسب ها زیان آور مي گردند.

اسب ها نسبت به مصرف "دُم اسب ها" حساسند بطوریکه در صورت مصرف مقادیر بیشتری از آنها هلاک می شوند. علوفه های خشکی (hay) که محتوی بیش از 20 درصد "دُم اسب" باشند، موجب بروز علائم مسمومیّت در اسب ها طی 5-2 هفته خواهند شد. علائم چنين مسموميتي شامل : ضعف ، گیجی ، سفتی عضلات ، یبوست ، بیقراری ، ناتوانی بصری ، دشواری در تغییر مسیر ، عدم توانایی در برخاستن ، کما و نهايتاً مرگ می باشند.

اصولاً گوساله ها ، گوسفندان و بزها بندرت دچار مسمومیت ناشی از مصرف گیاه "دُم اسب" می شوند زیرا این گیاهان جزو علوفه های ترجیحی دام های مزبور نمي باشد (1،2).

اهمیّت مدیریت دُم اسب ها :

--- علف هرز "دُم اسب مزارع" گیاهی چندساله ، ریزوم دار و تابستانه با شاخه و برگ های سرخس مانند است که به تولید ساقه مولد هاگ می پردازد. "دُم اسب ها" همواره اراضی مرطوب ، خاک های شنی فاقد زهکشی ، مناطق سنگریزه ای حواشی رودخانه ها و بستر دشت های سیل گیر را می پسندند (3).

--- دستجات استقراريافته "دُم اسب ها" بمرور مي توانند به اراضي زراعي-باغي مجاور دست اندازي نمايند و آنها را آلوده سازند. دستجات "دُم اسب" استقراريافته را نمي توان با تاكتيك هاي منفرد حذف نمود لذا كاربرد تلفيقي شيوه هايي چون : موورزدن ، شخم و علفكش ها به دفعات توصيه مي گردند.

كنترل "دُم اسب ها" را در اراضي غير زراعي مي توان با تكرار موورزدن و شخم زدن لااقل به مدت دو سال تا حصول موفقيت پيگيري نمود. در حقيقت تكرار شيوه هاي كنترل "دُم اسب ها" بايد بگونه اي صورت پذيرد كه :

اولاً) اجازه ذخيره مجدد مواد غذايي در ريزوم ها داده نشود.

ثانياً) گياهچه هاي جديد بيش از 10-80 اينچ رشد ننمايند (6).

--- انتقال ریزوم ها و سیبک ها توسط ادوات شخم از اصلی ترین راه های آغاز شکل گیری جمعیت های جدید "دُم اسب ها" در مزارع و باغات مرطوب هستند. با این وجود بهترین شیوه کنترل "دُم اسب ها" آن است که با اتخاذ كاربرد تلفیقی روش های : قرنطینه ای ، مکانیکی ، زراعی و شيميايي به حذف آنها قبل از استقرار در سطوح وسیع بپردازند (1).

الف) کنترل غیر شیمیایی دُم اسب ها :

"دُم اسب" گیاهی مهاجم است که کنترل آن پس از استقرار با دشواری همراه می باشد لذا هر گونه سهل انگاری در کنترل "دُم اسب ها" موجب استقرار و پایداری آنها در اراضی زراعی ، حواشی جاده ها و مراتع خواهد شد.

در شیوه کنترل دستی مؤثر باید هر دفعه پس از سبزشدن گیاهچه های "دُم اسب" نسبت به حذف آنها اقدام گردد و این کار را به مدت 4-3 سال تداوم بخشند. مطالعات متعدد در ایالت "کبک" کانادا نشان داد که حذف مكرر "دُم اسب ها" از طریق فوکازدن پس از 16 دفعه نیز هيچگونه تأثیرات مضري بر رشد مجدد آنها نداشته اند.

پلات هایی با 16 دفعه وجین دستی در طی یک سال تفاوت چندانی در سال آتی با پلات های شاهد نداشتند.  

ساقه های زایشی "دُم اسب ها" را بايد بمحض مشاهده نابود سازید تا بدینطریق مانع توليد و پخش هاگ ها گردید. همچنین ساقه های رویشی آنها را بطور مکرر خارج نمائید تا موجب تخلیه مواد ذخیره ای ریزوم ها شوید.

تجاوز علف هرز "دُم اسب" به اراضي زراعتي : ذرت ، سويا و برنج عموميت بيشتري دارد. اجراي شخم در اراضي استقراريافته "دُم اسب ها" با وجود ريزوم هاي عميق آنها معمولاً سودمند نمي باشد بعلاوه مي تواند با انتقال قطعات ريزوم ها موجبات گسترش آنرا را فراهم سازد. در کنترل مکانیکی "دَُم اسب ها" زماني می تواند از شخم با گاوآهن برگرداندار به عمق بیش از 30 سانتیمتر استفاده کنيد كه اندام های زیرزمینی گیاه هرز مزبور را بخوبي جمع آوری نمائيد تا موجب گستردگي بيشتر نشوند.

"دُم اسب ها" اصولاً دارای ریزوم های عمیقی هستند لذا اجرای شخم فقط می تواند باعث تأخیر در رشد و استقرار اینگونه علف های هرز گردد. شخم مکرر در صورتیکه بتواند بخوبی موجب تخریب بستر و صدمه بر ریزوم های "دُم اسب ها" گردد ، می تواند در کنترل آنها مؤثر واقع شود.

بریدن و دیسک زدن "دُم اسب ها" دارای اثرات کوتاه مدتی بمیزان کمتر از دو هفته هستند. بریدن تنها به بخش های رویشی فوقانی "دُم اسب ها" آسیب می رساند و بدین ترتیب منحصراً موجب تأخیر در استقرار گیاه هرز مذكور می شود.

شیوه های کنترل زراعی نظیر : اصلاح زهکشی ، کاشت متراکم محصول ، استفاده از مالچ ها ، افزایش آهک و برنامه کوددهی مناسب می توانند تا حدودي از سرایت گیاه "دُم اسب" به مناطق جدید جلوگیری نمایند. زهکشی و کاهش آب مصرفی مزارع می توانند موجب کاهش گونه های بومی "دُم اسب ها" گردند.

استفاده از قماش زمین پوشان (landscape fabric) بعنوان مالچ می تواند مانع استقرار "دُم اسب ها" شود زیرا اسپورها نمی توانند از میان آنها بویژه انواع مجهز به حباب های علفکش موسوم به "bio barrier" سبز شوند و تنها با تداوم رشد ریزوم هايشان قادرند از لبه های قماش مزبور خارج گردند.

بخاطر داشته باشيد كه مالچ های آلی نظیر : پوست درختان و خاک ارّه قادر به کنترل "دُم اسب ها" نیستند.

کاشت متراکم سویا از جمله شیوه های زراعی است که در کنترل رشد "دُم اسب ها" مؤثر واقع می گردد. در فنلاند طی سال های 90-1960 میلادی با کاشت متراکم غلات توانستند بسیاری از اراضی تحت تهاجم "دُم اسب ها" را از وجود علف هرز مزبور پاکسازی نمایند.

افزایش کودهای نیتروژنه براي زراعت هایی نظیر غلات بسیار مناسب است زیرا "دُم اسب ها" برخلاف غلات واکنش بسیار اندکی نسبت به اینگونه کودها بروز می دهند بنابراین گیاه زراعی را در رقابت موفق می دارند و "دُم اسب ها" را در سایه آنها قرار می دهند.

"دُم اسب ها" را با شعله افکنی می توان سرسوزی (top-killed) نمود ولیکن خسارات حاصله سریعاً ترمیم می پذیرند و نهايتاً تأثیر چندانی در تراکم گیاه هرز مزبور نخواهد گذاشت (1،9،2،7،6).

ب ) کنترل شیمیایی دُم اسب ها :

کنترل "دُم اسب" نیازمند تداوم چندین ساله کاربرد تلفیقی روش های گوناگون کنترل علف هاي هرز از جمله بکارگیری علفکش های مؤثر است. کنترل گیاه "دُم اسب" نظیر سایر علف های هرز چندساله نسبتاً دشوار است بویژه اینکه گیاه هرز مزبور فاقد برگ هایی برای جذب ذرات علفکش مصرفی می باشد. گیاه "دُم اسب" هیچگونه سطح صافی برای دریافت ذرات علفکش ندارد لذا نگهداری یکنواخت ذرات محلول سمّی بعنوان بقایای فعال علفکش بر سطح کوتیکول اين گیاه هرز دشوار است. بعلاوه بافت زبر و مومی گیاه "دُم اسب" از جذب ذرات علفکش ممانعت بعمل می آورد.  

بدين ترتيب فقط تعداد اندکی از علفکش های موجود قادر به اثربخشی بر "دُم اسب مزارع" هستند زیرا :

اولاً ) کوتیکول ضخیم گیاه مزبور باعث دفع قطرات علفکش مصرفی می شود و روند عادی جذب و نفوذ ذرات علفکش به درون پیکره گیاه هرز را دشوار می سازد.

ثانیاً) ریزوم های قوی حاوي ذخایر غذایی کافی "دُم اسب ها" به دفعات می توانند پس از تیمار علفکش ها مجدداً سبز گردند.

مطالعات نشان می دهند که علفکش گلیفوسیت دارای اثرات مورد وثوقی بر "دُم اسب ها" نیست و علفکش هایی چون : Glean ، Garlon ، Python ، Permit و MCPA فقط تا حدودی بر گیاه هرز "دَُم اسب" مؤثر واقع مي گردند(1،9،5،7).

بنابراين همواره بهتر است از مواد کمکی (adjuvant) مؤثر برای بهبود نگهداری ذرات محلول سمّی و دوام علفکش ها مصرفی بهره گیرید. افزایش مویان ها (surfactant) می تواند ذرات علفکش را به مدت بیشتری بر سطح خارجی گیاه نگهدارد و با افزايش زمان نفوذ موجب افزایش جذب آنها گردد.

مواد افزودنی نظیر اسیدها که سبب تسریع خشکیدگی شاخه ها و برگ های علف های هرز می شوند از انتقال ذرات علفکش های برگپاشی شونده که از طریق آوندهای آبکشی منتقل می گردند به اندام های زیرزمینی گياه هرز می کاهند (9،5).

برخی منابع اخيراً نسبت به معرفی 3 علفکش زیر برای کنترل "دُم اسب ها" اقدام نموده اند :

الف) علفکش diclobenil (Casoron) برای اراضی زراعی- باغی

ب ) علفکش clorsulfuron (Telar) برای اراضی غیر زراعی- باغی

پ ) علفکش sulfometuron (Oues) برای اراضی غیر زراعی- باغی (1).

بخاطر داشته باشید که گیاه "دُم اسب" را نمی توان نظیر سایر گیاهان هرز چندساله با یکبار بکارگیری علفکش ها کنترل نمود بلکه اين كار نیازمند اتخاذ راهکارهایی مشابه کنترل پیچک صحرایی (field bind weed) ، کنگر صحرایی (Canada thistle) و فرفیون برگی (leafy spurge) می باشد (5).  

مهمترین علفکش های کنترل دُم اسب ها به شرح زير مي باشند :

1) علفکش Primisulfuron (Beacon) :

این علفکش می تواند موجب سوختگی "دُم اسب ها" گردد امّا برای اثربخشی بهتر باید به شخم زدن مزرعه پرداخت (1).

2) علفکش MCPA :

"MCPA" علفكشي هورموني از گروه فنوكسي ها مي باشد كه اثراتي نظير 2,4-D برجا مي گذارد. بكارگيري اين علفكش در آزمايشات مزرعه اي فقط موجب بروز برخي محدوديت هاي رشد براي "دُم اسب ها" گرديد. اين علفكش را در اراضي غير زراعي مي توان به ميزان 3-2 پنت در ايكر بكار برد (6).

به ياد داشته باشيد كه کاربرد مکرر علفکش MCPA می تواند باعث ممانعت از سرایت "دُم اسب ها" به اراضی جدید شود، ضمن اینکه تأثیری بر گراس ها ندارد (1).  

بعلاوه علفکش MCPA تأثیر بیشتری در قیاس با گلیفوسیت بر "دُم اسب ها" دارد. اين علفكش کمتر از یک ماه دوام می آورد لذا همانند علفکش Remedy (triclopyr) باید پس از اين زمان تکرار گردد (9).

3) علفکش گلیفوسیت (glyphosate) :

گلیفوسیت از جمله علفکش های محلول در آب می باشد که از طریق لایه های آبدوست (hydrophilic barrier) گیاهان هدف جذب آنان می شود امّا در عبور از لایه های چربی دوست (lipophilic barrier) یا آب گریز گیاهان از جمله بشره های مومی (waxy cuticle) با دشواری مواجه مي گردد. متوسط جذب گلیفوسیت در اغلب گونه های "دم اسب ها" از 49-30 درصد (متوسط 33%) محاسبه شده است (9).  

تهیّه محلولی از گلیفوسیت + آب به نسبت 50:50 و سپس تزریق آن به درون ساقه های خالی "دُم اسب ها" می تواند به تسریع در کارآیی علفکش مزبور بینجامد بطوریکه علائم اثربخشی پس از 10-7 روز بجای حالت عادی 21-14 روز قابل مشاهده باشند. ضمناً گلیفوسیت هیچگونه بقایایی در خاک باقی نمی گذارد (9).

تحقیقات اخیر در کانادا بیانگر اینکه علفکش گلیفوسیت از تأثیر کافی بر "دُم اسب ها" برخوردار نیست. یک بررسی نشان می دهد که 3 دفعه سمپاشی با گلیفوسیت در طی یک سال توانسته است باعث خشکیدن "دُم اسب ها" گردد ولیکن آنها مجدداً در سال بعد رشد یافتند (1).

در آزمايش ديگري کاربرد علفکش گلیفوسیت 41% نظیر : Glyfos® و RoundUp pro® با نسبت 2 درصد محلول سمّی به موفقیّت اندکی دست یافت. البته استفاده از دیسک یا ریک قبل از پاشیدن علفکش ها می تواند با ایجاد خراشیدگی بر دیواره کوتیکولی "دُم اسب ها" موجب افزايش نفوذ ذرات علفکش به داخل پیکره گیاه هرز گردد (7).

4) علفکش Glean :

علفکش "گلین" تا چندین سال در خاک دوام می آورد لذا در اراضی زراعی کمتر توصیه می شود (9).

5) علفکش هالوسولفورون متیل :

کاربرد علفکش "هالوسولفورون متیل" از گروه "سولفونيل اوره" با اسامی تجارتی "Sedge hammer®" و "Sandea®" برای کنترل "دُم اسب ها" بواسطه دوام و متحرک بودن نسبتاً موفق می باشد. از آنها می توان بعنوان علفکش هاي انتخابی در چمن ها ، گراس ها و اطراف درختان بهره گرفت. علفكش پرميت (هالوسولفورون) را نيز مي توان بصورت پس از سبزشدن در زراعت ذرت بر عليه "دُم اسب ها" استفاده نمود (7،6).

6) علفكش كاسورون :

علفكش كاسورون (ديكلوبنيل) براي اراضي غير زراعي توصيه مي گردد لذا بايد آنرا به ميزان 200-150 پوند در ايكر ضمن اواخر پائيز يا اوايل بهار مصرف نمود (6).

کاربرد دیکلوبنیل در طی بهار به مقدار 5/5 کیلوگرم ماده مؤثره در هکتار توانست بیشترین تأثیرات را بر "دُم اسب ها" تا میزان 95 درصد برجا گذارد و همچنين کاربرد آن به مقدار 11 کیلوگرم ماده مؤثره در هکتار باعث کاهش رشد مجدد "دُم اسب ها" تا حد صفر درصد شد (3).

7) علفكش تلار :

علفكش تلار (كلرسولفورون) از گروه سولفونيل اوره را به ميزان 3-1 اونس در ايكر براي كنترل "دُم اسب ها" بكار مي برند تلار بويژه در خاك هاي قليايي نسبتاً بادوام است (6).

8) علفكش فلوم تسولام :

برخي پژوهش ها در كانادا حاكي از تأثيرات نسبتاً خوب كاربرد علفكش هاي "فلوم تسولام" (پيتون ، هورنت) مي باشند. پيتون را مي توان بر عليه "دُم اسب ها" در زراعت هاي سويا و ذرت بكار برد درحاليكه هورنت فقط براي مزارع ذرت توصيه مي گردد (6).

9) کاربرد علفکش های : امازاپیر ، آمیترول ، مت سولفورون ، پیکلورام و ترکیبی از پیکلورام با مت سولفورون یا تریکلوپیر در بالاترین مقادیر توصیه ای بر "دُم اسب ها" ضمن یک آزمایش گلخانه ای با موفقیت همراه گردید.

متعاقباً آزمایشات مزرعه ای کاربرد علفکش های مزبور به کارآیی مطلوب دست نیافتند و رشد مجدد "دُم اسب ها" پس از 2 ماه حادث گردید. کاربرد علفکش هایی چون : تریکلوپیر + پیکلورام ، گلیفوسیت و مت سولفورون از کارآیی مناسب مزرعه ای بر "دُم اسب ها" برخوردار نشدند درحالیکه کاربرد آمیترول یا تریکلوپیر + مت سولفورون ضمن خشکاندن سایر علف های هرز به نتایج بهتری در قیاس با دیگر علفکش ها طی دو ماه پس از سمپاشی نائل گرديد (3).

10) گزارشات دیگری مبتنی بر موفقیت در کنترل "دُم اسب ها" با استفاده از امازاپیر و فرمولاسیون نمک دی متیل آمین MCPA طی سال های 2004 و 2006 میلادی وجود دارند (3).

 «جدول2) مشخصات علفکش های کنترل دم اسب ها (2):»

نکات مهم مبارزه شیمیایی با دُم اسب ها :

1) در زمان سمپاشی علفکش ها برعلیه گیاهان آبدوست و آبزی باید از سموم مناسب اکوسیستم های آبی استفاده شود و در غیر این صورت محل های سمپاشی باید لااقل 50 متر با منابع آبی فاصله داشته باشند.

2) گیاهچه های تحت تیمار علفکش ها باید کمتر از 6 اینچ ارتفاع داشته باشند.

3) قبل از مصرف علفکش ها نسبت به مطالب برچسب آنها کاملاً اطلاع يابيد.

4) در هنگام کاربرد علفکش ها از دستکش ضد آب ، عینک محافظ ، چکمه بلند و روپوش بادگیر استفاده کنید.

5) تاریخ مصرف علفکش ها را با دقت مراعات نمائید.

6) بخاطر داشته باشید که غلظت و فرمولاسیون سموم کشاورزی ممکن است هر سال نسبت به سنوات قبل تغییر یابند (7).

منابع و مآخذ :

1) Doll , jerry – 2001 – Biology and control of field horsetail ; Equisetum arvensis (Horsetail family) – University of Wisconsin Extension 

2) DiTomaso , J.M & et al – 2013 – Weed control in natural area in the western united states , Weed Research and Information Center , University of California

3) James , T.K & A . Rahman – 2010 – Chemical control of field horsetail (Equisetum arvense) – New Zealand Plant Society ; Biology and Control of Weeds  

4) MSU – 2015 – Integrated pest management ; Field horsetail (Equisetum arvense) – Michigan State University

5) NDSU – 2012 – Equisetum ; Horsetail and Scouring rush – North Dakota State University Extension Service  

6) Owen , M.D.K – 2006 – Horsetail : Biology and management – Iowa State University Extension , Weed Science 

7) TC – 2009 – Integrated Pest Management Prescription ; Horsetail (Scouring rush) – Thurston County , Washington

8) Wikipedia – 2016 - Equisetum arvense – https://en.wikipedia.org    

9) Zollinger , rich – 2016 – Horsetail (Equisetum) control – North Dakota State University (UDSU) ; Crop & Pest Report ; Weeds (06/09/16)