مقالات کشاورزی اندیشه سبز پارسی

"کایوا" ، "اِکوچا" یا "خیار- دُلمه"

"Caigua" , "Achocha" or "stuffing cucumber"

گردآوری و تدوین :

اسماعیل پورکاظم ؛ کارشناس ارشد زراعت ،

مدرّس مرکز آموزش کشاورزی گیلان

مقدّمه :

"کایوا" (caigua) با تلفظ "kai-wa" یا "کیگوا" یا "اِکوچا" (achocha) گیاهی علفی (herbaceous) و رونده (vine) با میوه های کوچک خوراکی است، که به عنوان نوعی محصول صیفی مصرف می گردد. "کایوا" صرفاً به عنوان یک گیاه اهلی وجود دارد و تاکنون گزارشی از مشاهده انواع وحشی آن در دست نیست. این گیاه بر اساس شواهد تاریخی از قرون پیشین در منطقه "آند" واقع در آمریکای جنوبی یعنی کشورهای پرو ، کلمبیا و بولیوی اهلی شده است. امروزه "کایوا" را در بسیاری از مناطق مزبور و همچنین قسمت هایی از آمریکای مرکزی ، حوزه کارائیب و نقاطی از نواحی گرمسیری جهان کشت می کنند. پرورش "کایوا" با نام "خیار وحشی" (wild cucumber) در ایالت فلوریدا آمریکا رواج یافته است آنچنانکه آن را می توان به حالت علف هرز نیز در برخی باغات و چمن ها مشاهده نمود. در فرهنگ های سرخپوستان آمریکا از دیرباز علاقمندی وافری به نشان دادن عقاید و سنن قومی موسوم به "Moche culture" در قالب هنرهای تجسّمی داشته اند لذا تصاویر متعددی از تولیدات کشاورزی از جمله "کایوا" را در نقوش سرامیک های قرون گذشتۀ مردمان نواحی "آند" می توان مشاهده نمود(5،3،4).

خصوصیات گیاهشناسی :

"کایوا" ، "کیگوا" یا "اِکوچا" (caigua) با نام علمی "Cyclanthera pedata" از خانواده "کدوئیان" (cucurbitaceae) می باشد.  تاکنون حدود 30 گونه از گیاهان جنس "Cyclanthera" را در مناطق معتدلۀ گرم و گرمسیری آمریکا شناسائی کرده اند. گیاه "کایوا" در نقاطی از آمریکای جنوبی حتی در درّه هایی با ارتفاع بیش از 2000 متر پرورش می یابد.

"کایوا" گیاهی یکساله ، علفی با ساقه های روندۀ ظریف است که به حالت خوابیده بر سطح زمین رشد می کند و میوه های خوراکی نسبتاً کوچکی تولید می نماید (2،3).

برگ های "کایوا" به عرض 5-4 اینچ و چند قسمتی هستند.

میوه ها به رنگ سبز روشن ، نسبتاً پهن ، طول 6-4 اینچ و عرض 3-2 اینچ که شباهت زیادی به خیار معمولی دارند.

میوه های "کایوا" در مرحله بلوغ همانند فلفل دلمه ای (bell pepper) به حالت توخالی در می آیند.

میوه بالغ "کایوا" محتوی چندین دانه سیاهرنگ است که به جفت (placenta) متصلند (4).

"کایوا" (Caigua) دارای اسامی عمومی مشابهی در کشورها و اقوام مختلف می باشد که برخی از آنها در جدول 1 آورده شده اند (5،2،4،3):

«جدول2) مشخصات رده بندی گیاه "کایوا" یا "خیار- دُلمه" (5،4) :»

پرورش گیاه کایوا :

امروزه پرورش گیاه "کایوا" با اهداف غذایی و زینتی دارای خواستاران بسیاری در گوشه و کنار جهان می باشد.

گیاه "کایوا" را می توان همانند بوته های گوجه فرنگی به سادگی از طریق کاشت بذور و یا نشاء کردن گیاهچه هایش تکثیر نمود.

کاشت "کایوا" پس از خاتمه یخبندان ها صورت می پذیرد.

گل های "کایوا" قادر به تلاقی با سایر کدوئیان نمی باشند لذا ضرورتی به کاشت مجزا و با فاصله آنها با سایرین وجود ندارد.

گیاه "کایوا" برای رشد بهینه خواهان آبیاری منظم و کافی است.

بوته های "کایوا" متحمل گرما و سرما می باشند.

این گیاه در مواجهه با یخبندان حساس است.

کوددهی بوته های "کایوا" را در زمان کاشت (اواخر اردیبهشت) و همچنین در آغاز مرحله میوه دهی (تیر) اجرا می کنند (1).

فواصل کاشت "کایوا" را بواسطه ویگوریته بالا همانند سایر کدوئیان انتخاب می نمایند.

گیاه "کایوا" از رشد و ویگوریته مطلوبی برخوردار است لذا پرورش آن بر سطح زمین می تواند سریعاً به ایجاد پوشش مناسبی منجر گردد.

"کایوا" به عنوان گیاهی بالارونده (climbing vine) از ویگوریته قابل توجهی بهره مند می باشد.

پرورش "کایوا" بر روی داربست ها ، حصارهای توری و قیم ها می تواند به تولید شاخه ها و برگ های متعدد و نهایتاً محصول بیشتری بینجامد.

دو بوته "کایوا" می توانند در حالت داربستی طی یک فصل رشد به طول 15-12 فوت توسعه یابند.

گیاه "کایوا" می تواند در اقالیم معتدله و یا تحت شرایط گلخانه ای به ارتفاع 40 فوت برسد (1،3).

"کایوا" نسبت به برخی آفات و امراض گیاهی خانواده کدوئیان از جمله موارد زیر مقاوم است :

1) ساقه خوار کدو (squash vine borer)

2) کرم خیار (cucumber worm)

3) سفیدک پودری (fungal mildew)

بنابراین گیاه "کایوا" را می توان در اراضی مواجه با طغیان آفات و امراض مزبور جایگزین زراعت خیار و سایر کدوئیان حساس به آنان نمود (1).

با وجودیکه گیاه "کایوا" از توانایی "خود-گرده افشانی" (self-pollination) برخوردار است ولیکن بهترین راندمان را زمانی ارائه می دهد که بیش از یک بوته در کنار همدیگر کاشته شوند (1).

دوره رشد گیاه "کایوا" برای حصول میوه ها حدوداً 110-90 روز است.

میوه دهی "کایوا" از اواخر تابستان آغاز می شود.

میوه های جوان "کایوا" بسیار ترُد و توپُر هستند.

میوه های بالغ و رسیده "کایوا" توخالی و محتوی تعدادی بذور سیاه هستند.

میوه های "کایوا" را در هر مرحله از رشد می توان برداشت نمود ولیکن مصارف متفاوتی خواهند داشت.

دورۀ برداشت (inter-harvest) میوه های "کایوا" حدوداً 3-2 هفته به درازا می انجامد.

در زمان برداشت میوه های "کایوا" باید مواظب سلامتی بوته های آن باشند زیرا بوته های سالم "کایوا" می توانند تا آغاز وقوع یخبندان همچنان به میوه دهی بپردازند (5،1).

بذور رسیده و سیاهرنگ درون میوه های "کایوا" را خارج می سازند و در دمای اتاق کاملاً خشک می نمایند. بذور سالم و خشک شدۀ "کایوا" را در قوطی های محفوظ از ورود هوا می توان تا فصل کاشت آتی به خوبی نگهداری نمود (1).

موارد مصرف کایوا :

الف) مصارف غذایی :

1) نوساقه ها و برگ های تازه و شاداب "کایوا" نیز قابل خوردن هستند.

2) میوه های "کایوا" ازطعمی مشابه خیار معمولی برخوردارند.

3) از میوه "کایوا" در تهیّه بسیاری از غذاهای سنتی کشورهای پرو و بولیوی سود می جویند.

4) میوه های جوان و نارس "کایوا" بسیار ترُد و خوشمزه هستند و ویژگی های خیارهای کوچک را تداعی می کنند لذا آنها را پس از خارج ساختن دانه ها می توان بجای خیار به صورت خام یا سالاد مصرف نمود.

5) میوه های نارس "کایوا" را به صورت ترشی در می آورند.

6) از میوه "کایوا" در ایالات متحده آمریکا برای تهیّه غذاهای همراه با ماکارونی و پنیر بهره می برند.

7) میوه های رسیدۀ "کایوا" دارای حفره بزرگی در ناحیه مرکزی یعنی منطقه توسعه دانه ها هستند، که آن را می توان با انواع مواد غذایی پُر نمود و به عنوان دُلمه (stuffed) بر سر سفره سرو نمود.

8) میوه های بالغ و رسیدۀ "کایوا" را عموماً قبل از مصرف می پزند.

9) میوه های "کایوا" در حالت پخته شده دارای مزه ای همچون : خیار ، آرتیشو ، بامیه ، لوبیا ، مارچوبه (asparagus) و فلفل سبز (green capsicum)  هستند (5،2،1،3،4).

در یک آزمایش در ناحیه "باهیا" کشور برزیل به تعیین میزان عناصر معدنی موجود در میوه های "کایوا" پرداخته شد. آزمایش مزبور با استفاده از 29 نمونه منتخب از 5 مزرعه مختلف انجام پذیرفت. نتایج تحقیق مبین حضور قابل توجه عناصری چون : کلسیم ، منزیم ، سدیم ، پتاسیم ، فسفر ، منگنز ، آهن ، روی ، مس و وانادیم در میوه های "کایوا" بودند (2).

"جدول3) مقایسه عناصر معدنی کایوا با سایر کدوئیان (میلیگرم در 100 گرم میوه) (2):"

انواع دُلمه هایی که از میوه های "کایوا" تهیّه می شوند عبارتند از :

1) دُلمه گوشت

2) دُلمه فلفل

3) دُلمه ماهی

4) دُلمه پنیر

5) دُلمه سبزیجات (4).

تهیّه دُلمه سبزیجات کایوا :

مواد لازم برای تهیّه "دُلمه سبزیجات کایوا" عبارتند از :

1) 2 فنجان ماست یونانی

2) 6 عدد میوه بالغ "کایوا" که باید شکافته شوند و دانه های داخل آنها خارج گردند.

3) 5/0 فنجان خیار خُرد شده

4) 1 فنجان گوجه فرنگی خُرد شده که باید به خوبی آبکش شده باشند.

5) 1 بنه سیر که باید به خوبی خُرد شود.

6) 2 قاشق غذاخوری آبلیموی تازه

7) 2 قاشق غذاخوری شوید خُرد شده (1).

طرز تهیّه :

ماست را با خیارهای خُرد شده ، آبلیمو ، شوید ، گوجه فرنگی و سیر مخلوط می کنند و به خوبی بهم می زنند. مخلوط فوق را با قاشق به درون فضای خالی میوه های بالغ و چاک خوردۀ "کایوا" منتقل می سازند. میوه ها را اندکی می پزند و به داخل دیس منتقل می کنند و پس از آراستن با برگ های شوید بر روی سفره و میز غذاخوری می آورند (1).   

ب ) مصارف داروئی :

اندام های گیاه "کایوا" شامل : میوه ها ، بذور و برگ های تازه حاوی برخی مواد "فیتوشیمیائی" (phytochemicals) به شرح زیر هستند :

1) پپتین ها (peptins)

2) اسید گالاکتورونیک (galacturonic acid)

3) رزین ها (resins)

4) لیپیدها و لیپوپروتئین ها (lipoproteins)

5) فنل ها

6) پیکرین

7) موسیلاژ

8) آلکالوئیدها

9) تانین ها

10) تِرپن ها

11) کربوهیدرات ها

12) استرول ها

13) اسکوپارین

14) وایتکسین

15) ترکیبات استروئیدی (steroidal compounds) نظیر : سیستوترول و گلیکوزید بتا (5،1،4).

16) تاکنون 6 نوع گلیکوزید "کوکوربیتاسین" (cucurbitacin) را از بذور "کایوا" جداسازی کرده اند.

17) آنالیز عصاره الکلی (متانول) میوه های "کایوا" حاکی از وجود 9 نوع "ساپونین " جدید حاوی "ترپین" (terpenoid saponins) بوده است .

18) کروماتوگرافی عصاره الکلی میوه ها و برگ های شاداب "کایوا" نشاندهنده حضور 4 نوع "گلیکوزید فلاونوئید" (flavonoid glycosides) با فعالیت آنتی اکسیدانی در شرایط آزمایشگاهی بوده است. مواد مزبور تاکنون از سایر منابع غذائی گیاهی گزارش نشده اند.  (2).

19) دی هیدروکسی ترپتامین

20) پیرین

21) عناصر معدنی (فسفر ، ... )

22) ویتامین ها (تیامین ، ویتامین C)

23) هیپوگلیکامیک

24) مواد ضد کلسترول (آنتی لیپمیک) (1).

25) بذور "کایوا" حاوی 30-28 آمینواسید از جمله گروه ممانعت کننده "تریپسین" می باشند.

26) برخی گزارشات پژوهشی اخیر حاکی از وجود مشتقات "مالونیل" (malonyl) در برگ های "کایوا" بوده اند(4).

مهمترین موارد کاربردهای داروئی "کایوا" عبارتند از :

1) پژوهش های انجام شده در کشور پرو مؤید آن هستند که مصرف "کایوا" می تواند موجب کاهش کلسترول بدن انسان شود. بر این اساس در یک آزمایش که با شرکت 60 بیمار مبتلا به مازاد کلسترول خون انجام پذیرفت ، با تجویز روزانه 6-4 عدد کپسول 300 میلیگرمی عصاره خشک میوه "کایوا" در 100 سی سی آب برای مدت یکسال به موفقیت 82 درصدی کنترل بیماری نائل آمدند. مقدار مصرفی مزبور معادل عصاره 6-4 عدد میوه تازه "کایوا" در هر روز می باشد. در آزمایشات مذکور به هیچگونه عوارض جانبی و یا اثرات متقابل داروئی نامطلوب مواجه نشدند (4). 

2) بر طبق سنن رایج در بکارگیری داروهای گیاهی (herbal medicine) کشور پرو از دَمنوش یا چای (tea) حاصل از بذور میوۀ "کایوا" برای کنترل فشار خون بالا استفاده می شود.

3) مصرف "کایوا" در رژیم غذائی زنان یائسه توصیه شده است.

4) مصرف "کایوا" می تواند از میزان کلسترول مضر خون بکاهد.

5) مواد آنتی اکسیدان موجود در عصاره "کایوا" برای درمان عارضه های زیر بسیار مفیدند :

1-5) قند خون بالا (hyperglycemia)

2-5) فشار خون بالا (hypertension)

3-5) کاهش فربهی (obesity) (2،3).

6) برخی دیگر از فواید داروئی "کایوا" شامل :

1-6) افزایش ادرار

2-6) پاک کردن رگ ها

3-6) تخفیف دردها

4-6) کاهش افروختگی

7-6) تسهیل هضم غذا (3).

8-6) کاهش کلسترول بالا

9-6) درمان تورّم لوزه ها

10-6) مشکلات گردش خون نظیر تصلب شرائین

11-6) مُدِر (4).

7) مصرف میوه ها و بذور "کایوا" را برای رفع ناراحتی های گوارشی توصیه کرده اند.

8) از جوشانده برگ های "کایوا" برای کاهش قند خون (دیابت) سود می جویند.

9) از جوشاندۀ میوه های "کایوا" در شیر دام ها به عنوان غرغره جهت مداوای بیماری لوزه ها استفاده می کنند.

10) از جوشاندۀ برگ ها و میوه های "کایوا" در روغن زیتون برای رفع افروختگی و به عنوان ضد درد بهره می گیرند.

11) از پودر ریشه های "کایوا" برای سفید کردن دندان ها استفاده می نمایند (4).

مقادیر مصرف داروئی کایوا :

1) میوه تازه به میزان 4-2 عدد در روز

2) عصاره میوه به میزان 1/4 فنجان دو دفعه در روز 

3) کپسول (capsule) به وزن 2-1 گرم دو دفعه در روز .

کپسول ها را از پودر حاصل از خشک کردن معمولی و یا انجماد خشک (freeze-dried) عصارۀ "کایوا" تهیّه می کنند.

4) قرص (tablet)

5) در کشور پرو ، هر عدد میوۀ "کایوا" را با کمک مخلوط کن به عصاره ای معادل 1/2-1/4 فنجان تبدیل می کنند و دو دفعه در روز مصرف می نمایند (4).

6) بذور "کایوا" را پس از خشک کردن می کوبند و کاملاً له می نمایند سپس مقدار 1 گرم از آن را برای دفع انگل های روده ای با آب می خورند (4).

منابع و مآخذ :

1) Appalachian Feet – 2010 – How to grow and use Achocha / Caigua (A problem-free cucumber substitute) – www.appalachianfeet.com

2) Caires Olivera, Adriana & et al – 2014 – Determination of the mineral composition of Caigua (Cyclanthera pedata) and evaluation using multivariate analysis – Food Chemistry , volume 152 , pages 619-623

3) Kings Seeds – 2011 – Caigua – https://www.kingseed.co.nz

4) Taylor, Leslie – 2006 – Technical data report for Caigua (Cyclanthera pedata) – Carson City , NV

5) Wikipedia – 2018 – Cyclanthera pedata – https://en.wikipedia.org