مقالات کشاورزی اندیشه سبز پارسی

"قات ؛ گیاه فرعون"

"Khat"

گردآوری و تدوین :

اسماعیل پورکاظم ؛ کارشناس ارشد زراعت ،

مدرّس مرکز آموزش کشاورزی گیلان

مقدّمه :

گیاه "قات" (khat) در حقیقت یک نوع محرّک طبیعی است که به صورت بومی در کشور یمن و اغلب کشورهای شرق آفریقا پرورش می یابد. مردمان نواحی مزبور بطور سنتی اقدام به جویدن برگ های ظریف و سرشاخه های گیاه "قات" برای حصول حالت سرخوشی و هیجان می نمایند. گیاه "قات" قابل کشت در نقاطی از اقالیم خشک است که کاشت سایر گیاهان معمولاً با شکست مواجه می گردد. محصول "قات" در سرتاسر سال قابل برداشت می باشد و کشاورزان مناطق رشد "قات" با فروش سرشاخه های گیاه به عنوان اصلی ترین ممر درآمد به گذران زندگی می پردازند (8). سازمان بهداشت جهانی بر اساس آخرین نتایج پژوهشی اقدام به قرار دادن "قات" در زمره مواد مخدر (drug) با قابلیت ایجاد وابستگی کم (light dependence) و صدمات جدّی در مصرف کنندگان نموده است(9).

تاریخچه گیاه قات :

گیاه "قات" بر طبق برخی منابع تاریخی برای نخستین دفعه در اتیوپی کشت گردید و سپس در قرن 15 میلادی به یمن انتقال یافت.

شواهد تاریخی نشان می دهند که مصریان قدین گیاه "قات" را مقدّس می پنداشتند و تصوّر می کردند که مصرف کنندگان "قات" بهتر از سایرین می توانند به درک خالق هستی توفیق یابند.

پژوهش های مربوط به "قات" از سال 2009 میلادی با سرپرستی پروفسور "مصطفی العباسی" از دانشگاه "مینه سوتا" آمریکا با تمرکز بر تأثیر گذاری مصرف آن بر رفتارهای عصبی و سلامتی انسان ها و حیوانات آغاز گردیده است (10).

مشخصات گیاهشناسی :

"قات" ، "خات" یا "کات" (khat ، qat ، kat) با نام علمی "Catha edulis" از خانواده "شمشیریان" (Celastraceae) یا "تخم هلالی ها (Moon seed) از جمله گیاهان گلدار ، خشبی و همیشه سبز (evergreen) با رشد بطئی است.

"قات" به حالت بوته ای تا درختچه ای به ارتفاع معمولاً 7/3-7/2 متر رشد می کند ولیکن ارتفاع آن در مناطق استوائی ندرتاً به10-5 متر می رسد.

گیاه "قات" بطور معمول در اقالیم خشک می روید و محدودۀ دمائی 35-5 درجه سانتیگراد را می پسندد.

برگ های گیاه "قات" به طول 10-5 سانتیمتر و عرض 4-1 سانتیمتر هستند.

برگ های "قات" دارای مزه ای شیرین با طعم "گس" (astringent) و معطر می باشند.

گل های "قات" با آرایش خوشه ای (cyme) بر روی محورهای کوتاهی به طول 8-4 سانتیمتر ظاهر می گردند. هر یک از این گل ها نسبتاً کوچک و حاوی 5 گلبرگ سفید رنگ می باشد.

میوه های "قات" از نوع بالدار (samara) ، نسبتاً دراز و کشیده هستند.

میوه های گیاه "قات" از نوع کپسول و دارای 3 دریچه با 3-1 بذر می باشند.

این گیاه در انواع اقالیم و خاک ها قابل رشد است و سرشاخه های ظریف آن را در سرتاسر سال برداشت می کنند (8،7،4،10).

گیاه "قات" (Khat) دارای اسامی عمومی مشابهی در شبه جزیره عربستان و منطقه شاخ آفریقا می باشد که برخی از آنها در جدول 1 آورده شده اند (10،1،4،7،9):

«جدول2) مشخصات رده بندی گیاه "قات" (10،1،9) :»

تاکنون 44 نوع مختلف از گیاه "قات" در مناطق سنتی رویش آن یافت گردیده اند، که از جنبه های زیر با همدیگر تفاوت دارند :

1) میزان مزۀ گس (astringent taste)

2) مقدار اسید تانیک (tannic acid)

3) میزان معطر بودن (aromatic odour)

4) مقدار شیرینی جزئی برگ های جوان (slightly sweet) (3).

ترکیبات شیمیایی گیاه قات :

گیاه "قات" حاوی ترکیبات شیمیائی مختلفی است. بررسی ها حاکی از آن هستند که شرایط محیطی و اقلیمی دارای نقش بسیار مهمی در ترکیبات شیمیایی برگ های گیاه "قات" می باشند (8).

ترکیبات شیمیائی که در "قات" یافت شده اند عبارتند از :

1) آلکالوئیدها (alkaloids)

2) ترپنوئیدها (terpenoids)

3) فلاونوئیدها (flavonoids)

4) استرول ها (sterols)

5) گلیکوزیدها (glycosides)

6) تانین ها (tannins)

7) آمینواسیدها (amino acids)

8) ویتامین ها (vitamins)

9) عناصر معدنی (minerals) (8).

مهمترین آلکالوئیدهای گیاه "قات" که شباهت ساختاری بسیاری به ماده شیمیائی "آمفتامین" دارند شامل ترکیبات زیر هستند :

1) "کاتین" (cathine ، katin) که نوعی ماده "فنتیل آمین" (phenethyl amine) محسوب می شود و در زمره ترکیبات محرک درجه 4 (ضعیف) قرار دارد (7،10).

2) "کاتینون" (cathinone) که جزو ترکیبات محرک درجه 1 (قوی) به حساب می آید و در سال 1975 میلادی از گیاه "قات" جداسازی گردید. این آلکالوئید ماده ای پایدار نیست و سریعاً به "کاتین" و "نورافدرین" تجزیه می شود (7،10).

3) فنیل آلکیلامین ها (phenyl-alkylamines)

4) کاتِدولین ها (cathedulins) (8).

"جدول3) تحقیقات متعدد حاکی از وجود ترکیبات زیر در 100 گرم برگ تازه قات بوده اند (3):"

اثرگذاری ماده "کاتینون" بسیار سریع تر از ماده "آمفتامین" است. آنها به ترتیب به 15 و 30 دقیقه زمان برای اثربخشی نیازمندند (10).

پرورش گیاه قات :

در بسیاری از بازارهای صنعا پایتخت کشور یمن به شاخه های دسته بندی شده گیاهی بر می خورید که آنها را با دقت با برگ گیاه موز ، پارچه یا پلاستیک پوشانده اند. شاخه های مذکور حاوی برگ های ظریف و تخم مرغی شکلی هستند که "قات" نامیده می شوند (1).

گیاه "قات" بهترین رشد را در اراضی مرتفع مناطق خشک آشکار می سازد (4).

در حدود 7 سال طول می کشد تا گیاه "قات" به ارتفاع نهایی برسد.

گیاه "قات" به آبیاری و نور فراوان نیازمند است درحالیکه خواهان کمترین عملیات داشت می باشد.

آب مورد نیاز گیاه "قات" را با کمک پمپ ها از چاه های کم عمق تأمین می نمایند.

نیروی مورد نیاز پمپ ها از طریق موتورهای دیزل حاصل می آورند.

بخشی از آب آبیاری گیاه "قات" نیز توسط کامیون های حامل تانکرها فراهم می شود.

اطراف بوته های "قات" را حدوداً یک ماه قبل از برداشت به خوبی آبیاری می کنند تا به تولید برگ های نرم و آبدار منجر گردد (10).  

گیاه "قات" را در شرایط مطلوب می توان 4 دفعه در سال برداشت نمود. بدین ترتیب درآمد سالانه مناسبی برای کشاورزان تأمین می گردد (10).

این گیاه را که در ارتفاعات اطراف صنعا پرورش می یابد، بلافاصله پس از برداشت به شهر می برند تا خریداران دلباخته اش به مدت 4-3 ساعت در اواسط روز به جویدن (mastication) برگ های آن مشغول گردند و به سرخوشی مطلوب دست یابند (1).

امروزه بسیاری از کشاورزان یمن اقدام به توقف پرورش قهوه کرده اند. کشاورزان مذکور گیاه "قات" را به دلایل زیر جایگزین پرورش قهوه نموده اند :

1) برداشت سهل تر

2) تداوم برداشت در سراسر سال

3) سودآوری تا 2 برابر قهوه

4) نیاز آبی کمتر از قهوه

5) عدم نیازمندی به تجهیزات و تکنولوژی پیشرفته (5).

سطح زیر کشت گیاه "قاط" در یمن طی سال های 2000-1970 میلادی از 8000 هکتار به 130000 هکتار افزایش یافت. بدین ترتیب تولید "قات" در یمن طی سال های اخیر از رشد 15-10 درصدی سالیانه برخوردار بوده است. نتیجه اینکه در مواردی تا 60 درصد اراضی زیر کشت سایر گیاهان "زود بازده" (cash crops) به پرورش گیاه "قات" اختصاص یافته اند (5،10).

پژوهش ها نشان می دهند که اینک در حدود 500 هزار کشاورز در شبه جزیره عربستان و شاخ آفریقا به پرورش "قات" اشتغال دارند (5).

پرورش گیاه "قات" در کشور یمن بسیار محبوب است و از اهمیّت فراوانی در نزد مردم برخوردار می باشد آنچنانکه در حدود 40-27 درصد منابع آب های زیرزمینی قابل دسترس یمن به آبیاری گیاه "قات" تخصیص می یابد و این در حالی است که یمن جزو اولین گروه از کشورهای جهان است که در خطر اتمام منابع آب های زیرزمینی قرار دارد (5،10).

تولید هر ساک دستی (daily bag) از برگ های گیاه "قات" نیازمند حدود 500 لیتر آب برای آبیاری مکفی بوته های آن است. مصرف آب در یمن برای پرورش گیاه "قات" آنچنان فزونی یافته که منجر به کاهش شدید سفره های آب زیرزمینی گردیده است لذا حکومت آن کشور پیشنهاد مهاجرت بخش عمده ای از جمعیّت یمن را از حوالی شهر "صنعا" به عنوان پایتخت کشور به سواحل دریای احمر نموده است(10). امروزه بسیاری از اراضی زیر کشت "قات" را برای سایه اندازی و کاهش تبخیر و تعرق با انواع منسوجات ارزان قیمت می پوشانند (5).

اهمیت اقتصادی گیاه قات :

گیاه "قات" را از قرون گذشته در منطقه شاخ آفریقا و شبه جزیره عربستان با اهداف محرّک بودن و تهییج کنندگی پرورش می دهند. ساکنین نواحی مزبور مصرف "قات" را قبل از آشنائی با گیاه قهوه آموخته اند. گیاه "قات" بطور سنتی در کشورهای : کنیا ، اوگاندا ، آفریقای جنوبی ، سوازیلند ، موزامبیک و یمن پرورش می یابد (10).

گزارشات بانک جهانی در سال 2000 میلادی نشان می دهند که درآمدهای ناشی از گیاه "قات" در حدود 30 درصد از اقتصاد یمن را تشکیل می دهد (10)

از مهمترین دلایل پرورش گیاه "قات" در یمن آن است که درآمد بسیار زیادی عاید کشاورزان می نماید. بررسی های بانک جهانی در سال 2001 میلادی حاکی از حصول درآمد 5/2 میلیون ریال یمن از هر هکتار اراضی زیر کشت گیاه "قات" بوده اند درحالیکه درآمد هر هکتار باغات میوه طی همان سال فقط 57/0 میلیون ریال یمن در هکتار محاسبه شد (10).  

امروزه هزاران کارگر کم سن و سال و تعداد زیادی از تجار منطقه در زمینه های مختلف : پرورش ، برداشت ، بسته بندی ، انتقال و فروش "قات" فعالیت می کنند (1).

جویدن "قات" تا قبل از یکپارچکی کشور یمن در سال 1990 میلادی عمدتاً در نواحی کوهستانی شمال غربی آن کشور که جایگاه اصلی پرورش "قات" است، انجام می پذیرفت.

در یمن روزانه 6/14 میلیون ساعت از نیروی انسانی صرف جویدن "قات" می شود.

حدود 50-17 درصد درآمد خانوارهای یمنی صرف تأمین "قات" برای جویدن می شود (1،10).

غیر قانونی شدن "قات" در برخی کشورها تاکنون صدمات زیادی به درآمد کشاورزان کشورهای تولید کننده "قات" وارد ساخته است (5).

روزانه در حدود 25 تن برگ تازه "قات" از بازارهای اتیوپی به لندن و آمستردام صادر می گردند.

هر بسته از برگ های "قات" به قیمت صدها یورو در بازارهای مزبور به فروش می رسد. اتیوپی به عنوان چهارمین صادر کننده "قات" دارای درآمدی در حدود 200 میلیون یورو از طریق فروش " آن در سال 2013 میلادی بوده است(5).

برگ ها و سرشاخه های گیاه "قات" در طول سال توسط خطوط هواپیمائی به عنوان یک محصول فاسد شدنی سریعاً به بسیاری از نقاط جهان نظیر : نیوزیلند ، استرالیا ، ایتالیا ، هلند ، ولز و ... حمل می گردند تا نیازهای مصرف کنندگان پُر طرفدارش برآورده شوند(10).

برداشت محصول گیاه قات :

سرشاخه های گیاه "قات" را غالباً به طول 60-30 سانتیمتر از بوته ها قطع می کنند.

برگ ها و سرشاخه های مزبور را پس از برداشت بلافاصله دسته بندی می کنند و در پاکت های پلاستیکی و یا برگ های گیاه موز بسته بندی می کنند تا رطوبت و شادابی خود را سریعاً از دست ندهند و شادابی خود را همچنان تا زمان مصرف حفظ نمایند (2).

خاصیت تحریک کنندگی و هیجان آفرینی مصرف سرشاخه های "قات" بعد از 48 ساعت به شدت نزول می کند زیرا ماده فعال و قوی "کاتینون" (مخدر درجه 4-3) موجود در برگ ها و سرشاخه های "قات" به ماده نیمه فعال و ضعیف "کاتین" (مخدر درجه 1) تبدیل می گردد (2).

اندام های مصرفی گیاه قات :

از بخش های مختلف گیاه "قات" به شرح زیر مصرف می نمایند :

1) برگ (leaves)

2) سرشاخه ها (twigs)

3) نوساقه ها (shoots) (7).

اهداف مصرف قات :

مصرف کنندگان "قات" از آن برای اهداف زیر سود می جویند :

1) به عنوان ماده مخدر محرّک و هیجان آور ضمن استفاده تفریحی و تفننّی (recreational drug) :

در کاربرد تفننّی که به منظور افزایش قوای ذهنی (elevate mood) و تمرکز فکر انجام می شود، برگ ها و سرشاخه های جوان را  به عنوان ماده "سرخوشی آور" (euphoriant) می جوند (9).

2) کاربردهای داروئی و درمانی (medicine) :

در کاربردهای داروئی عمدتاً از "قات" برای منظورهایی چون : رفع خستگی ، کاهش وزن ، ترمیم زخم معده ، کاهش میل جنسی مردان ، عقیم سازی مردان ، رفع افسردگی و افزایش پرخاشگری سود می جویند (9).

بررسی های پژوهشی متعدد نشان داده اند که گیاه "قات" حاوی آلکالوئید قوی و محرّک "کاتینون" (cathinone) و یک محرّک "شبه آمفتامین" (amphetamine-like) است که می تواند سبب وقایع زیر شوند :

1) هیجان (excitement)

2) کاهش اشتها (loss of appetite)

3) سرخوشی (euphoria) (10).

شیوه های مصرف قات :

برگ های "قات" در مناطقی که این گیاه به صورت بومی می روید، توسط ساکنین از دوران های پیشین به عنوان یک سنت اجتماعی جویده می شود. این موضوع مشابه عادت جویدن برگ های گیاه "کوکا" (coca leaves) در منطقه آمریکای جنوبی و برگ های گیاه "تنبول" (betel nut) در نواحی جنوب شرقی آسیا است (10).

اصولاً برگ ها و سرشاخه های تازه و شاداب گیاه "قات" برای ایجاد اثرات هیجان بخشی و تحریک کنندگی مصرف می شوند. جویدن برگ های "قات" منجر به آزاد شدن برخی مواد شیمیایی با ساختاری مشابه "آمفتامین" می شود که به فرد جونده حالتی همسان با مصرف قهوه های بسیار قوی می دهد (1).

شیوه های مصرف "قات" بطور کلی عبارتند از :

1) بیشترین مصرف "قات" از طریق جویدن برگ ها و سرشاخه ها و در نهایت بلعیدن آنها می باشد. مصرف کنندگان اندام های شاداب "قات" را همانند تنباکو در دهان قرار می دهند و با تأنی می جوند تا ترکیبات فعال و مخدر آن آزاد گردند و نتیجتاً اثرات محرّک و هیجانی را برجا بگذارند.  

2) فقط مقادیر کمی از مصارف "قات" را نوشیدن نوشابه های حاصل از برگ های خشک "قات" تشکیل می دهند. برای این منظوربرگ های خشک "قات" را همانند برگ های خشک شدۀ گیاه چای به صورت دَمنوش (tea) در می آورند و با لذت می نوشند.

3) برگ های خشک گیاه "قات" را در آب می خیسانند و به صورت خمیر قابل جویدن (chewable paste) در می آورند.

4) دود کردن برگ های خشک "قات" همانند سایر دخانیات که به ندرت صورت می پذیرد

5) برگ های خشک شدۀ "قات" را به خوبی خُرد می نمایند سپس بر روی برخی از غذاها پخش (sprinkled) می کنند (8،7،10).

مراسم ها و فرهنگ مصرف قات :

امروزه گیاه "قات" و مصرف آن بخشی از فرهنگ مردم یمن شده است درحالیکه از مبدأ اولیه آن اطلاع دقیقی در دست نمی باشد. هیچ موضوع با اهمیّتی در بین مردم یمن مهمتر از "قات" نیست. آنها مدام به چیدن برگ های تازه "قات" همراه با سرشاخه هایش می پردازند سپس برگ های آن را از سرشاخه ها جدا ساخته و در دهان خویش می چپانند آنچنانکه گاهاً تبدیل به برآمدگی هایی به اندازه توپ تنیس در لپ هایشان می شود (1).

مصرف کنندگان (chewers) مرد و زن اقدام به پُرکردن فضای دهان خویش با برگ ها و سرشاخه های جوان و شاداب "قات" می کنند و به آرامی اقدام به جویدن آن ها می نمایند. بدین ترتیب تدریجاً ترکیبات فعال موجود در گیاه "قات" به صورت عصاره آزاد می گردند و همراه با بزاق دهان بلعیده می شوند (8).

مواد گیاهی و ظریف "قات" به شکل یک تودۀ گرد جویده می شوند بطوریکه آن را می توان از برآمدگی لُپ های مصرف کنندگان تشخیص داد. جویدن "قات" اغلب به صورت گروهی و جمعی صورت می پذیرد و فقط اقلیت بسیار کمی از مصرف کنندگان به جویدن انفرادی "قات" می پردازند. نشست های گروهی مصرف کنندگان "قات" معمولاً چندین ساعت به درازا می انجامد. افراد در طی جویدن "قات" به مصرف فراوان نوشیدنی های غیر الکلی نظیر: "کولا" (cola) ، چای و آب سرد اقدام می ورزند (8).

بطور تقریبی در حدود 10-5 میلیون نفر از جمعیت جهان بطور روزانه از "قات" استفاده می کنند.

تخمین زده می شود که بطور متوسط 80-70 درصد جمعیت 50-16 ساله یمن در مواقع لزوم از "قات" مصرف می کنند.

بررسی ها نشان می دهند که 90-60 درصد مردان بالغ یمن روزانه 4-3 ساعت از اوقات خود را به جویدن "قات" می گذرانند. 

جویدن "قات" توسط زنان یمنی نسبت به مردان رواج کمتری دارد. پژوهش های بانک جهانی طی سال های اخیر حاکی از آن هستند که روزانه 73-35 درصد زنان یمن به جویدن برگ های "قات" می پردازند.

همچنین20-15 درصد کودکان کمتر از 12 سال یمن نیز عمل جویدن برگ های "قات" را در تقلید از والدین انجام می دهند (1،10).   

بسیاری از مصرف کنندگان "قات" بطور روزانه مقدار 200-100 گرم از برگ های جوان و سرشاخه های شاداب آن را طی 4-3 ساعت می جوند.

این افراد اغلب برگ هایی که بیش از 24 ساعت از برداشت آنها نگذشته است ، با تأنی می جوند و عصارۀ آن را همراه با بزاق دهان قورت می دهند (4).

در هر جلسه از جویدن "قات" بدواً فضای سرخوشی و مسرّت حاصل می شود آنگاه بعد از حدود 2 ساعت رفتارهای پُر تنش ، هیجانات ناپایدار ، زودرنجی و کج خلقی در حاضرین بروز می یابند.

مصرف کنندگان متعاقباً احساس پوچی و تهی شدن می نمایند و تمایل به ترک جلسه را خواهند داشت(8).

مردم یمن "قات" را بطور سنتی در جشن ها ، مهمانی ها و بسیاری از مراسم دیگر می جوند (10).

جویدن "قات" در حقیقت فعالیتی مبتنی بر اعتقادات فرهنگی و اجتماعی یمنی ها است بطوریکه نقش بارزی را در جشن هایی نظیر مراسم ازدواج ایفاء می کند.

بیشترین اشتیاق به جویدن "قات" در بین مسلمانان یمن مشاهده می شود بطوریکه حریصانه به مصرف آن می پردازند. بسیاری از این مردمان بر این باورند که جویدن "قات" باعث می شود که در ضمن بجا آوردن اعمال دینی از جمله نماز و دعا می توانند ارتباط آسان تری با خداوند (اللّه) داشته باشند.

امروزه بسیاری از یمنی های معتقد به ادیان مسیحیت و یهودیت نیز در اقصی نقاط جهان به جویدن "قات" می پردازند. آنها همچنین معتقدند که جویدن "قات" موجب بهبود : عملکرد ، افزایش هوشیاری و بالا رفتن قابلیت هایشان می گردد (8).

مردم یمن اعتقاد دارند که با جویدن "قات" می توانند به سادگی بر بسیاری از بیماری های عادی نظیر :

سردرد ، سرماخوردگی ، دردهای عضلانی ، تب ، آرتروز و افسردگی غلبه نمایند (8).

مصرف "قات" مانع بروز احساس گرسنگی می شود لذا در اثر کاهش تغذیه از میزان وزن مصرف کنندگان کاسته می گردد. این ویژگی می تواند عاضه چاقی را بهبود بخشد (4).

مصرف "قات" در افرادی چون : کارگران شیفت شب ، نگهبانان سربازخانه ها و دانشجویان یمنی بسیار رایج است. آنها این کار را عمدتاً برای رفع گرسنگی ، رفع خستگی ، افزایش قوای ذهنی و تمرکز فکری بکار می گیرند (8،10).

مصرف "قات" توسط سربازان باعث کاهش احساس گرسنگی و افزایش تمایل به تهاجم می گردد (4).

"قات" اکثراً توسط کشاورزان و کارگران به خاطر رفع خستگی و گرسنگی جویده می شود (4).

تأثیرات مصرف قات بر بدن انسان :

باوجودی که سازمان بهداشت جهانی (WHO) برگ ها و سرشاخه های گیاه "قات" را جزو مواد اعتیاد آور جدی محسوب نداشته است ولیکن این موضوع بدین معنی نیست که مصرف آن ها عاری از هر گونه واکنش های فیزیولوژیکی در مصرف کنندگان باشد (1).

مهمترین تأثیرات مصرف "قات" بر بدن انسان عبارتند از :

1) تأثیر بر سیستم گوارشی (gastro-intestinal system)

2) تأثیر بر سیستم عصبی (nervous system).

عوارضی چون : یبوست ، حبس بول و اثرات قلبی-عروقی شدید از جمله نتایج غیر ارادی (پاراسمپاتیک) مصرف "قات" بر سیستم عصبی انسان می باشند.

بعلاوه رفتارها و عوارضی چون : کج خلقی ، میگرن ، تضعیف قوای جنسی مردان ، بیخوابی ، تپش قلب ، افزایش فشار خون ، تورّم مخاط دهان ، تورّم مری ، ورم معده ، کم اشتهائی (anorectic) ، بیقراری ، اتساع مردمک چشم ، وراجی ، اختلال حواس (manic) و "بیش فعالی"  (hyper activity) از دیگر عوارض جانبی مصرف "قات" در اشخاص مختلف محسوب می گردند (8،4،10).

مصرف "قات" می تواند موجب تحریک ریزش ادرار در مردان سالم گردد.

این موضوع همچنین می تواند سبب خروج بدون اراده مایه حاوی اسپرم در مردها موسوم به "اسپرماتوریا" (spermatorrhea) گردد که به مرور ناتوانی جنسی آنان را در پی خواهد داشت.

بررسی ها نشان می دهند که تعداد ، حجم و تحرّک اسپرم ها در مردان مصرف کنندۀ "قات" به شدت نزول می پذیرد و همچنین اسپرم های دارای اشکال غیر طبیعی در افراد مزبور گاهاً تا 65 درصد می رسد (8).

تفاوت در وزن نوزادان از مهمترین جنبه های تأثیرگذاری مصرف "قات" در زنان باردار است (8،1).

بررسی ها متعدد حاکی از وجود ماده خطرناک "نورپسودوافدرین" (norpseudoephedrine) در شیر مادران تازه زائی است که از "قات" مصرف نموده اند لذا توصیه گردیده است که چنین افرادی از مصرف "قات" جداً خودداری ورزند (4).

بررسی وضعیت و سابقه 28 بیمار مبتلا به سرطان نواحی سر و گردن مشخص ساخت که هیچکدام از آنان عادت به مصرف دخانیات نداشته ولیکن متشابهاً روزانه به میزان زیادی از برگ های "قات" مصرف می نموده اند (8). 

مصرف "قات" می تواند محرک رفتارهای غیر ارادی و دیوانه وار از جمله :

توهّم ، هذیان گوئی ، کابوس ، بیش فعالی ، پرخاشگری ، افسردگی و خودکشی در افراد شود (7).

مصرف "قات" بلافاصله موجب افزایش فشار خون و ضربان قلب می گردد لذا مصرف "قات" برای افراد دارای فشار خون بالا بسیار خطرناک خواهد بود (7،1).

تداوم مصرف "قات" باعث قهوه ای شدن سطح دندان ها ، بیخوابی و امراض گوارشی می شود (7).

بررسی ها مؤید آن هستند که استفاده طویل المدت "قات" به رسوب گذاری سطح دندان ها می انجامد و رنگ دندان ها را تیره می سازد. بعلاوه لثه ها در اثر آسیب دیدگی به رنگ سبز روشن در می آیند و مهیّای ایجاد زخم می شوند (10).

مصرف "قات" می تواند بر میزان خواب افراد تأثیر بگذارد و اغلب سبب بیخوابی (insomnia) آنان گردد بطوریکه چنین افرادی دیرتر از مواقع عادی به خواب می روند و در نتیجه کاهش ملحوظی در قابلیت های کاری عایدشان می شود (1). 

مصرف "قات" موجب گوشه گیری و انزوای مصرف کنندگان می گردد لذا ارتباطات خویشاوندی (صله ارحام) کاهش می پذیرند (1).

اثرات ناشی از مصرف "قات" با مصرف برخی از مواد مخدر از جمله : "کوکائین" (cocaine) و "متامفتامین" (methamphetamine) مشابهت دارد آنچنانکه مصرف دامنه دار "قات" به خستگی و فرسودگی فیزیکی بدن افراد منجر می گردد (7).

مصرف بیشبود "قات" مستلزم جویدن میزان زیاد و مداوم آن می باشد و نهایتاً به اثرات مسمومیّت می انجامد. مهمترین علائم مسمومیّت ناشی از مصرف بیشبود "قات" عبارتند از :

توهّم ، کاهش اشتها ، اِشکال در تنفس ، افزایش فشار خون ، تزاید ضربان قلب ، عوارض کبدی (هپاتیت شیمیائی) و سکته قلبی (7).

مصرف "قات" که غالباً به شکل جویدن صورت می گیرد ، بطور کلی دارای دو نوع تأثیرات بر سیستم های مختلف بدن انسان می باشد :

1) اثرات کوتاه مدت و آنی (short-term effects)

2) اثرات طولانی مدت و بادوام (long-term effects) (6).

اثرات کوتاه مدت و آنی مصرف قات عبارتند از :

بیخوابی ، خستگی فیزیکی ، بیش فعالی ، رفتارهای جنون آمیز ، توهّم ، هیجان و سرخوشی ، افزایش هوشیاری و تمرکز ، افزایش جنبش و تحرّک ، کج خلقی و زود رنجی ، اِشکال در تنفس ، یبوست و تپش قلب (2).

اثرات طولانی مدت و بادوام مصرف قات عبارتند از :

بی اشتهائی ، ناراحتی های گوارشی ، پریشانی ، تپش قلب ، افزایش فشار خون ، بیخوابی ، بیماری های قلبی و سکته ، سرطان دهان و صدمات کبدی (2).

در مطالعات کلنیکی که از عصاره یا آمیزۀ "قات" (khat preparation) با دُز 8/0 میلیگرم بر کیلوگرم از ماده "کاتینون" استفاده شد ، معلوم گردید که مصرف "قات" می تواند از جذب برخی آنتی بیوتیک ها از جمله : "آموکسی سیلین" و "آمپی سیلین" ممانعت به عمل آورد.

این نتایج نشان می دهند که "قات" حدود 2 ساعت بعد از  آغاز مصرف موجب کاهش جذب آنتی بیوتیک ها در بدن افراد می شود و از اثربخشی اینگونه مواد در درمان بیماریها به شدت می کاهد (4).

تأثیرات قات بر بدن حیوانات :

تغذیه حیوانات با اندام های سبز گیاه "قات" و یا عصاره حاصل از آنها به میزان 6/1 میلیگرم بر کیلوگرم موجب افزایش فعالیت های حرکتی و کاهش وزن مفید آنان شد.

تعویق افتادن رشد دام ها منبعث از کاهش جذب عناصر موجود در رژیم غذائی آنان تشخیص داده شد زیرا کاهش مصرف علوفه قابل ملاحظه نبود (8).

تغذیه خوک ها و موش ها با "قات" در کشور "گینه" نشانداد که مصرف این گیاه می تواند سبب بسته شدن جریان عروق شود که بروز سکته قلبی را در پی دارد و این موضوع با شدت مصرف "قات" رابطه مستقیم داشت (8).

تغذیه موش ها با "قات" طی یک دوره 6 هفته ای باعث کاهش باروری موش های ماده در پایان هفته آخر شد. این تیمار همچنین توانست از تعداد و تحرّک اسپرم موش های نر بکاهد و بر تعداد اسپرم های غیر طبیعی آنان بیفزاید.

تیمار مصرف "قات" توانست موجب تغییر شکل و تحلیل بافت های گوارشی و سلول های ترشحی موش ها گردد (8). 

کنترل جهانی قات :

اگر چه بسیاری از کشورهای جهان از پتانسیل صدمه رسانی مصرف "قات" مطلعند ولیکن مکانیزم های کنترلی متفاوتی را در این رابطه اعمال می نمایند.

امروزه بسیاری از داروشناسان ، روانپزشکان و مددکاران اجتماعی نسبت به مدیریت مصرف "قات" مکرراً هشدار می دهند تا به گونه ای بتوانند از صدمات اجتماعی و اقتصادی ناشی از همه گیری جهانی مصرف "قات" بکاهند (6).

متخصصین سازمان بهداشت جهانی یا "WHO" (world health organization) اعلام داشته اند که مسلماً گیاه "قات" از پتانسیل سوء مصرف و ایجاد وابستگی کم برخوردار است ولیکن سطح فراگیری مصرف و میزان خسارتزائی "قات" در حدّی نیست که آن را به عنوان یک خطر اعلام نمایند و به کنترل جهانی "قات" بپردازند لذا تاکنون هیچگونه دستورالعملی الزام آوری برای کنترل جهانی "قات" از طرف WHO صادر نگشته است (6).

"قات" عموماً در کشورهای در حال توسعۀ حوزه دریای سرخ و سواحل شرقی قاره آفریقا مصرف می شود ولیکن افراد جمعیت های مزبور با مهاجرت به سایر نقاط دنیا به تداوم مصرف "قات" تداوم می بخشند(6،3).           

"کمیته تخصصی مواد اعتیاد آور" یا "ECDD" (Expert Committee on Drug Dependence) از اجزاء سازمان ملل متحد (UN) در سال 1933 میلادی اقدام به مطرح ساختن خطر مبادلات جهانی اَفیون (opium) نمود.

کمیته مذکور بنابر گزارشات "کمیسیون داروهای مخدر" یا "CND" (Commission Narcotics Drugs) که قبلاً با نام "کمیته تخصصی تولید مواد مخدر" یا "ECAD" (Expert Committee on Addiction-Producing Drugs) فعالیت می نمود ، طی دوازدهمین گزارش سالانه 1962 میلادی اقدام به شناسائی ، ارزیابی و دسته بندی رتبۀ داروئی و تخدیری گیاه "قات" مبتنی بر زمینه های کاربردی آن نمود.

این کمیته در سال 1964 میلادی با توجّه به اهمیّت اقتصادی-اجتماعی گیاه "قات" و با در نظر گرفتن عادت سنتی جویدن برگ های آن توسط ساکنین برخی از کشورهای جهان به دسته بندی "قات" در زمره مواد داروئی-مخدر کم اثر یا سبک (light) نمود (3).

کمیته داروهای مخدر سازمان ملل (CND) در سال 1971 میلادی از WHO درخواست تجدید نظر در مورد رتبه بندی گیاه "قات" نمود لذا بررسی های بیشتری در مورد ترکیبات شیمیائی آن به عمل آمد و نتایج تحقیقات مزبور طی گزارشاتی در فاصله زمانی 78-1974 میلادی منتشر گردیدند (3).

امروزه گواینکه "قات" جزو مواد تحت کنترل مجامع بین المللی قرار ندارد ولیکن دو پیش ماده (substances) موجود در آن موسوم به : "کاتین" و "کاتینون" از اوایل سال های 1980 میلادی در زمره مواد "شبه آمفتامین" (amphetamine-like) قرار گرفته اند و تحت نظارت های بین المللی هستند (3).

سازمان بهداشت جهانی (WHO) گیاه "قات" را در سال 1980 میلادی به عنوان "ماده سوء مصرف" (abuse drug) با قابلیت ایجاد وابستگی روانی (psychological dependence) یا "اعتیاد آور سبک" معرفی نمود ولیکن آن را در زمره گیاهان مسبب صدمات جدی به مصرف کنندگان ندانست (10).

بر اساس بیست و دوّمین گزارش ECDD که در سال 1985 میلادی ارائه گردید ، ماده "کاتینون" در فهرست 1 و ماده "کاتین" در فهرست 3 مواد اعتیاد آوری که موجب وابستگی مصرف کنندگان می شوند ، قرار گرفته اند (3).

سرانجام "کمیته تخصصی مواد اعتیاد آور" (ECDD) طی 33 جلسه ای که در سال 2002 میلادی برگزار نمود، به جمع بندی کلیّه اطلاعات مرتبط با ترکیبات شیمیائی ، روش های مصرف ، اثرات جانبی و تأثیرات اقتصادی-اجتماعی "قات" پرداخت و در نهایت آنرا جزو داروهای مخدر خطرناک (critical) ندانست (3).

بسیاری از سازمان های بین المللی بهداشت طی سال های اخیر مکرراً هشدار داده اند که مصرف گیاه "قات" در صورت توسعه یافتن می تواند جایگزین مصارف تریاک و هروئین در برخی از جوامع گردد لذا خواستار افزایش آموزش های آگاهی دهنده در مورد آن شده اند.

آنها ادعا می کنند که وضع قوانین سخت گیرانه البته نمی تواند معضل جویدن برگ های "قات" را در یمن و کشورهای شاخ آفریقا حل نماید بلکه ممکن است الگوی مصرف آن را بسوی مواد مخدر خطرناک تر سوق دهد.

این سازمان ها پیشنهاد نموده اند که در گام های نخست باید فروش "قات" به افراد کم سن و سال ممنوع شود و دستیابی "قات" برای بزرگسالان نیز فقط در برخی ساعات شبانه روز امکان پذیر باشد (1).

پارلمان نوباوگان زیر 17 سال یمن که از سال 2000 میلادی ایجاد شده است ، باعث گردیده که نوجوانان آن کشور به بحث و گفتگو در مورد مضرّات مصرف "قات" با یکدیگر بپردازند و بدین ترتیب برای مصرف آن خطوط قانونی نانوشته ای وضع نمایند (1).

مصرف "قات" تاکنون (2018 میلادی) در کشورهای زیر ممنوع نگردیده است :

کنیا ، سومالی ، جیبوتی ، یمن ، اوگاندا ، اتیوپی ، ماداگاسکار ، هلند و کنعان (6،3).

برخی از کشورهای جهان از جمله : سوئیس ، فرانسه ، سوئد ، فنلاند ، کانادا ، آلمان ، اردن ، اریتره ، انگلستان ، ایالات متحده آمریکا و استرالیا (ماکزیمم 5 گرم برای مصرف شخصی) با وضع قوانینی به کنترل شدید واردات ، تولید ، فروش و مصرف "قات" پرداخته اند (6،4).

گیاه "قات" توسط "سازمان های ضد مواد مخدر" (anti-drug organization) نظیر "اداره مبارزه با مواد مخدر" یا "DEA" (Drug Enforcement Administration) وابسته به سازمان ملل متحد تحت نظارت قرار گرفته است (10).

منابع و مآخذ :

1) Al-Mugahed , Leen – 2018 – Khat chewing in Yemen : turning over a new leaf – Bulletin of the World Health Organization

2) Cesar – 2018 – Khat – www.cesar.umd.edu

3) ECDD – 2006 – Assessment of Khat (Catha edulis Forks) – 34^th ECDD

4) Kluwer Health , Wolters – 2009 – Khat – https://www.drugs.com

5) Lafforgue , Eric – 2018 – Chained to Khat – http://ericlafforgue.com/wp-content/uploads/KHAT.pdf

6) Magdum , Shantala Shailendra – 2011 – An overview of Khat – Addictive Disorders & Their Treatment ; volume 10 , Number 2 , pages 72-83

7) SENCON – 2018 – Khat – www.drugscreen.com

8) Tajure Wabe , Nasir – 2011 – Chemistry , Pharmacology and Toxicology of Khat (Catha Edulis Forsk) – Journal of Addiction & Health ; V. 3 (3-4) , p. 137-149

9) WebMD – 2009 – Find a vitamin or supplement Khat – Therapeutic Research Faculty ; https://www.webmd.com

10) Wikipedia – 2018 – Khat – https://en.wikipedia.org